Ardaxan köchmenle idarisi mudiri: "Türkiyening xitay bilen menpe'et munasiwiti bar, lékin türkiyege Uyghurlargha bésim qilmaydu"

Muxbirimiz nur'iman
2020-03-17
Élxet
Pikir
Share
Print
Yurtigha qaytsa lagérgha élip kétilishtin qorqup, türkiyede turup qalghan meripet xanim, yurtida qalghan 4 balisining resimini muxbirgha körsetken körünüsh. 2018-Yili 21-awghust, istanbul.
Yurtigha qaytsa lagérgha élip kétilishtin qorqup, türkiyede turup qalghan meripet xanim, yurtida qalghan 4 balisining resimini muxbirgha körsetken körünüsh. 2018-Yili 21-awghust, istanbul.
AP

Türkiyediki Uyghurlar xitaydin yiraqta bolsimu, lékin ularning her waqit türkiye chégrasidin chiqiriwétilish wehimiside yashawatqanliqi melum.

Amérika döletlik ammiwi radiyosi (NPR) ötken yili iyundin bashlap türkiyediki Uyghurlarning ehwaligha diqqet qilishqa bashlighan. NPR Ning xelq'araliq muxbiri johana kékis 2019-yili iyunda resmiy tekshürüshni bashlighan bolup, u twittér hésabida bu tekshürüshning sewebi heqqide munularni yazghan: "Nöwette muxbirlarning köpinchisi korona wirusi bilen bend bolup qaldi, emma men silerning azraq waqit chiqirip, NPR teyyarlighan ziyankeshlikke uchrighan xelqler, xitayning yumshaq küchi, ögiriwatqan dunya küchliri heqqidiki xewerlirini anglishinglarni, oqushunglarni ümid qilimen."

Johana kékis 13-mart "Emdi bixeter bolidu dep oylighan: türkiyediki Uyghurlar xitayning changgilidin qutulalmaywatidu" dégen témida tepsiliy xewer élan qildi. NPR Muxbirliri istanbulda yashawatqan ondin artuq Uyghur bilen söhbetleshken. Ular türkiyediki saqchilarning ularni qandaq qolgha alghanliqi, némishqa ularni chégradin qoghlap chiqirish merkezlirige aylarche solap qoyghanliqini tepsiliy bayan qilghan.

Türkiyediki bir pa'aliyetchi NPR muxbirigha "Melum bolushiche, 2019-yili 1-aydin bashlap kem dégende 200 din artuq Uyghur tutup turulghan," dégen. Bir adwokatmu özining bir yil ichide qolgha élin'ghan 400 din artuq Uyghurgha yardem qilghanliqini éytqan.

Türkiyede yashawatqan, "Wetensiz küy" namliq shé'irlar toplimining aptori abdurehim imin parach özining bir qanche qétimliq tutulush jeryanini, saqchilarning körsetken seweblirini eslep: "Xitaygha qarshi chiqsingiz, qeyerde bolushingizdin qet'iynezer siz tehdit hésablinisiz," dédi.

2014-Yili türkiyege kelgendin béri ikki qétim tutulup, tutup turulush merkezliride yétip chiqqan abduréhim imin parach eger bashqilarmu mushundaq ehwalgha uchrap qalsa, néme qilishi kérekliki toghrisida toxtilip, qorqup we hoduqup ketmey choqum adwokat teklip qilish kéreklikini tekitlidi. Parachning déyishiche, köchmenler teshkilati heqsiz adwokat bilen teminleydighan bolup, herqandaq kishi iltimas qilsa bolidiken.

Istanbuldiki xitay konsulxanisi aldida yalghuz kishilik namayish qilghan enwermu bir qanche qétim tutup kétilgen we "On kün ichide chégradin chiqip kétish" heqqide uqturush tapshurup alghan. Enwerge Uyghur rayonidiki xitay saqchisi téléfon qilip, "Séning nede turuwatqanliqingni bilimiz, namayshingni toxtat," dep tehdit salghan. Enwerning türkiyede qanunluq turush ruxsiti üchün qilghan iltimasi ret qilin'ghan. Enwer uzun yillardin béri özi uchrawatqan ehwallarni chiqish qilip turup, türkiyede yashawatqan Uyghurlarning diqqet qilishi kéreklikini, eger kütülmigen ehwal yüz bérip qalsa, choqum adwokat tutush kéreklikini, saqchixanida tutup turulghanda adwokat körüp chiqmighan héchqandaq höjjetke qol qoymasliqi kéreklikini eskertti.

Biz türkiyediki Uyghurlarning endishisi we türkiyening Uyghurlargha qaratqan siyasiti heqqide türkiyening chégra rayonliridin bir bolghan ardaxan köchmenler idarisining mudiri bughra totan ependi bilen téléfon söhbiti élip barduq. U türkiyediki Uyghurlarning ehwali heqqide toxtilip mundaq dédi: "Türkiye eslide Uyghurlargha ayrim yaxshi siyasetlerni yürgüzüwatidu. Ulargha türkiyede uzun muddetlik turush ruxsiti bériliwatidu. Yéqinda yene uzun muddetlik iqametke tizimlash bashlinidu. Dunyaning bashqa yéride Uyghurlargha ayrim siyaset yürgüzgen ehwal yoq. Belkim bezibir guruppilargha eza bolup, tizimlikke kirip qalghanlar bolsa dölet bixeterlik üchün tedbir qollinidu, uningdin bashqa türkiyede Uyghurlar üchün heqiqeten paydiliq siyasetler yürgüzülüwatidu.

U yene mundaq dédi: "Istanbulda köchmenler köp bolghachqa normal köchmenlernimu yaqturmaydu. Sheherning köchmenlerni qobul qilish yüki éship ketken. Elwette, türkiyening xitay bilen payda-menpe'et munasiwiti bar, shunga türkiye bu munasiwetning buzulushini xalimaydu. Lékin uzun muddetlik iqametmu hemmeylen'ge bérilmeydu. Uzun muddetlik iqamet dégenlik türkiyede ömürlük turush heqqige érishti dégenlik. Eger türkiyede uzun muddet yashashni dawam qilsa, türkiye puqraliqigha iltimas qilalaydu. Uningda chataq yoq. Uning üstige türkiyege herqandaq dölet Uyghurlar heqqide bésim chüshürelishi natayin. Chünki türkiyede milliyetchi toplumning tesiri xili bar, ular Uyghurlargha heqsizliq qilinishigha ruxset qilmaydu. Eger Uyghurlarning bir mesilesi bolsa, ulargha derdini chüshendürgüdek bir yer choqum chiqidu. Eger bir qalaymiqan ishqa ariliship qalmighanla bolsa, Uyghurlargha ige chiqidu. Uyghurlar türkiyeni ikkinchi weten dep qaraydu. Qeyseri qatarliq bashqa yerlerde Uyghurlar köp, Uyghurlargha a'it bir ish yüz bergende bir shekilde xewer qilinidu. Taratqularning küchi chong. Eger bir mesile bolsa taratqular arqiliq özini qoghdisa bolidu. Türkiyede choqum ige chiqidighan bir yer chiqidu. Méning pikrimni sorisingiz, rastinla türkiyede qiyinchiliqta qalghanlar bar, lékin ular déginimizdek mingdin birigimu toghra kelmeydu. Buningdin xatirjem bolsanglar bolidu."

Türkiye köchmenler idarisi 2019-yili 6-ayning axirida zinnetgül tursun we uning ikki balisini tajikistan arqiliq xitaygha qayturghan idi. Bu heqtiki xewer türkiyening ichi we sirtidiki Uyghurlar arisida zor ghulghula qozghighan idi.

Toluq bet