Хитай һөкүмити «террорчилиққа қарши күрәштә» түркийәниң қоллишини тәләп қилған

Ихтиярий мухбиримиз әркин тарим
2019-05-20
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Хитай түркийә дипломатик йиғинидин көрүнүш. 2018-Йили 15-июн, бейҗиң.
Хитай түркийә дипломатик йиғинидин көрүнүш. 2018-Йили 15-июн, бейҗиң.
AP

«явропа хәвәрлири» тор гезитиниң 17-май күни елан қилған хәвиригә асасланғанда 16-май күни бейҗиңда түркийә билән хитай оттурисида сиясий музакирә йиғини өткүзүлгән иди. Йиғинға түркийә муавин ташқи ишлар министири сәдат өнал башчилиқидики һәйәт билән хитай муавин ташқи ишлар министири ле йүчең башчилиқидики һәйәт қатнашқан.

Мәзкур тор гезитидики хәвиригә асасланғанда бейҗиң даирилири уйғур дияридики «террорчилиққа қарши көрәштә» түркийәниң қоллишини тәләп қилған.

16-Май күни түркийә муавин ташқи ишлар министири сәдат өнал билән бейҗиңда көрүшкән хитай ташқи ишлар министири ваң йи учришиштин кейин бәргән баянатида, түркийәниң хитайниң земин пүтүнлүкини қоғдаш вә террорчилиққа қарши күришини қоллайдиғанлиқини баян қилғанлиқини ейтқан.

Бу хәвәр тарқалғандин кейин түркийә парламентидики бәзи парламент әзалири иҗтимаий таратқулар арқилиқ наразилиқ билдүрүп, түркийә муавин ташқи ишлар министири сәдат өнални дәрһал вәзиписидин истепа беришкә чақирди. Биз бу парламент әзалиридин бири болған «ийи», йәни яхши партийәси парламент әзаси исмаил қонҗуқ әпәнди билән телефон сөһбити елип бардуқ. У, түркийә муавин ташқи ишлар министири сәдат өналниң вәзиписидин дәрһал истепа бериши керәкликини баян қилип мундақ деди: «ташқи ишлар министири муавини сәдат өнал немини ойлап дегән болушидин қәтий нәзәр, йәни биз бундақ демисәк түркийә-хитай мунасивити бузулуп кетәрму? дәп ойлап бундақ дейиши, өз қериндашлириниң узун йиллардин бери тартиватқан хитай зулумини көрмәскә селиши уйғур қериндашлириға хиянәт қилғанлиқ болиду. Униң үчүн биз буни һәргиз қобул қилалмаймиз. Түркийә ташқи ишлар министирлиқиға вакалитән хитай рәһбәрлири билән көрүшкән бир киши уйғурларға бесим ишлитиватқан хитай рәһбәрлириниң алдида, уйғурларни ‹террорчи унсур ‹дегән болса, у киши дәрһал вәзиписидин елип ташлиниши керәк яки өзи дәрһал истепа бериши керәк».

Түркийә билән хитай оттурисидики бу йүзлинишни қандақ чүшинишимиз керәк? бейҗиңда өткүзүлгән икки дөләт оттурисидики йиғинниң мәқсити немә? бу һәқтә көз қаришини игиләш үчүн әнқәрәдики истратегийәлик чүшәнчиләр институти мутәхәссиси доктор әркин әкрәм әпәнди, билән сөһбәт елип бардуқ.

Доктор әркин әкрәм әпәнди 5-июл үрүмчи вәқәсидин кейин түркийә билән хитай оттурисида һәр йил бир қетим учришиш елип бериш һәққидә қарар қобул қилғанлиқини, у қарарға асасән бу учришишниң елип берилғанлиқини оттуриға қойди.

Бу һәқтики хәвәрләргә асасланғанда 16-май күни түркийә муавин ташқи ишлар министири сәдат өнал әпәнди хитай ташқи ишлар министири ваң йи, муавин ташқи ишлар министири ле йүчең вә хитай коммунистик партийәсиниң ташқи ишларға мәсул хадими ваң яҗүн билән учрашқан. Учришишта уйғур мәсилиси тоғрисидиму музакирә елип берилған. Доктор әркин әкрәм ле йүчең билән ваң яҗүнниң уйғурлар мәсилисигә мәсул кишиләр икәнликини, шуңа бу учришишларда уйғур мәсилисиниң чоқум тилға елинғанлиқини илгири сүрди.

Бу учришишлар тоғрисидики хәвәрләргә асасланғанда хитай даирилири «шәрқий түркистанлиқ террорчилар» дегән, түркийә болса «террор» дегән. Доктор әркин әкрәм әпәнди икки дөләтниң «террорчилиқ» уқуминиң охшимайдиғанлиқини баян қилди.

Доктор әркин әкрәм әпәнди түркийә-хитай мунасивитиниң яхшиму болуп кәтмәйдиғанлиқини, вә яки яманму болуп кәтмәйдиғанлиқини тәкитлиди.

Мәлум болғинидәк түркийә уйғур мәсилисидики әнсирәшлирини баян қиливатқан бирдинбир ислам дөлити һесаблиниду. Бу йил 2-айниң 26-күни бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң кишилик һоқуқ омумий йиғинида түркийә ташқи ишлар министири мәвлүт чавушоғлу хитайни тәнқид қилған иди. Шуниңдин кейинла хитайниң әнқәрәдә турушлуқ баш әлчиси деңли, түркийә ташқи ишлар министири мәвлүт чавушоғлуни зиярәт қилип, әгәр түркийә уйғур мәсилисидә бу позитсийәсини давамлаштуридиған болса түркийәниң хитай билән болған тиҗарәт мунасивитиниң дәхлигә учрайдиғанлиқини агаһландурғаниди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт