Xitay hökümiti "Térrorchiliqqa qarshi küreshte" türkiyening qollishini telep qilghan

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2019-05-20
Élxet
Pikir
Share
Print
Xitay türkiye diplomatik yighinidin körünüsh. 2018-Yili 15-iyun, béyjing.
Xitay türkiye diplomatik yighinidin körünüsh. 2018-Yili 15-iyun, béyjing.
AP

"Yawropa xewerliri" tor gézitining 17-may küni élan qilghan xewirige asaslan'ghanda 16-may küni béyjingda türkiye bilen xitay otturisida siyasiy muzakire yighini ötküzülgen idi. Yighin'gha türkiye mu'awin tashqi ishlar ministiri sedat önal bashchiliqidiki hey'et bilen xitay mu'awin tashqi ishlar ministiri lé yüchéng bashchiliqidiki hey'et qatnashqan.

Mezkur tor gézitidiki xewirige asaslan'ghanda béyjing da'iriliri Uyghur diyaridiki "Térrorchiliqqa qarshi köreshte" türkiyening qollishini telep qilghan.

16-May küni türkiye mu'awin tashqi ishlar ministiri sedat önal bilen béyjingda körüshken xitay tashqi ishlar ministiri wang yi uchrishishtin kéyin bergen bayanatida, türkiyening xitayning zémin pütünlükini qoghdash we térrorchiliqqa qarshi kürishini qollaydighanliqini bayan qilghanliqini éytqan.

Bu xewer tarqalghandin kéyin türkiye parlaméntidiki bezi parlamént ezaliri ijtima'iy taratqular arqiliq naraziliq bildürüp, türkiye mu'awin tashqi ishlar ministiri sedat önalni derhal wezipisidin istépa bérishke chaqirdi. Biz bu parlamént ezaliridin biri bolghan "Iyi", yeni yaxshi partiyesi parlamént ezasi isma'il qonjuq ependi bilen téléfon söhbiti élip barduq. U, türkiye mu'awin tashqi ishlar ministiri sedat önalning wezipisidin derhal istépa bérishi kéreklikini bayan qilip mundaq dédi: "Tashqi ishlar ministiri mu'awini sedat önal némini oylap dégen bolushidin qet'iy nezer, yeni biz bundaq démisek türkiye-xitay munasiwiti buzulup kétermu? dep oylap bundaq déyishi, öz qérindashlirining uzun yillardin béri tartiwatqan xitay zulumini körmeske sélishi Uyghur qérindashlirigha xiyanet qilghanliq bolidu. Uning üchün biz buni hergiz qobul qilalmaymiz. Türkiye tashqi ishlar ministirliqigha wakaliten xitay rehberliri bilen körüshken bir kishi Uyghurlargha bésim ishlitiwatqan xitay rehberlirining aldida, Uyghurlarni 'térrorchi unsur 'dégen bolsa, u kishi derhal wezipisidin élip tashlinishi kérek yaki özi derhal istépa bérishi kérek".

Türkiye bilen xitay otturisidiki bu yüzlinishni qandaq chüshinishimiz kérek? béyjingda ötküzülgen ikki dölet otturisidiki yighinning meqsiti néme? bu heqte köz qarishini igilesh üchün enqerediki istratégiyelik chüshenchiler instituti mutexessisi doktor erkin ekrem ependi, bilen söhbet élip barduq.

Doktor erkin ekrem ependi 5-iyul ürümchi weqesidin kéyin türkiye bilen xitay otturisida her yil bir qétim uchrishish élip bérish heqqide qarar qobul qilghanliqini, u qarargha asasen bu uchrishishning élip bérilghanliqini otturigha qoydi.

Bu heqtiki xewerlerge asaslan'ghanda 16-may küni türkiye mu'awin tashqi ishlar ministiri sedat önal ependi xitay tashqi ishlar ministiri wang yi, mu'awin tashqi ishlar ministiri lé yüchéng we xitay kommunistik partiyesining tashqi ishlargha mes'ul xadimi wang yajün bilen uchrashqan. Uchrishishta Uyghur mesilisi toghrisidimu muzakire élip bérilghan. Doktor erkin ekrem lé yüchéng bilen wang yajünning Uyghurlar mesilisige mes'ul kishiler ikenlikini, shunga bu uchrishishlarda Uyghur mesilisining choqum tilgha élin'ghanliqini ilgiri sürdi.

Bu uchrishishlar toghrisidiki xewerlerge asaslan'ghanda xitay da'iriliri "Sherqiy türkistanliq térrorchilar" dégen, türkiye bolsa "Térror" dégen. Doktor erkin ekrem ependi ikki döletning "Térrorchiliq" uqumining oxshimaydighanliqini bayan qildi.

Doktor erkin ekrem ependi türkiye-xitay munasiwitining yaxshimu bolup ketmeydighanliqini, we yaki yamanmu bolup ketmeydighanliqini tekitlidi.

Melum bolghinidek türkiye Uyghur mesilisidiki ensireshlirini bayan qiliwatqan birdinbir islam döliti hésablinidu. Bu yil 2-ayning 26-küni birleshken döletler teshkilatining kishilik hoquq omumiy yighinida türkiye tashqi ishlar ministiri mewlüt chawushoghlu xitayni tenqid qilghan idi. Shuningdin kéyinla xitayning enqerede turushluq bash elchisi déngli, türkiye tashqi ishlar ministiri mewlüt chawushoghluni ziyaret qilip, eger türkiye Uyghur mesiliside bu pozitsiyesini dawamlashturidighan bolsa türkiyening xitay bilen bolghan tijaret munasiwitining dexlige uchraydighanliqini agahlandurghanidi.

Toluq bet