Rejep tayyip erdoghan shi jinping bilen körüshkende Uyghurlar toghrisida dégenliri némidin bésharet béridu?

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2019-07-03
Élxet
Pikir
Share
Print
Türkiye prézidénti rejep tayyip erdoghan xitay re'isi shi jinping diplomatik söhbettin kéyin qol éliship körüshti. 2019-Yili 2-iyul, béyjing.
Türkiye prézidénti rejep tayyip erdoghan xitay re'isi shi jinping diplomatik söhbettin kéyin qol éliship körüshti. 2019-Yili 2-iyul, béyjing.
AP

Türkiye prézidénti rejep tayyip erdoghan yaponiyede chaqirilghan "20 Dölet guruhi rehberliri yighini" axirlashqandin kéyin 2-iyul küni xitaygha bir künlük resmiy ziyaret élip bardi.

Erdoghan xitay dölet re'isi shi jinping bilen élip barghan söhbiti jeryanida herqandaq shexsning türkiye-xitay munasiwitige ziyan sélishigha yol qoyulmaydighanliqini, türkiyening qet'iy niyet bilen esebiylikke qarshi turup, xitay bilen bolghan siyasiy jehettiki ishenchni ashurushqa küch chiqiridighanliqini bildürgen. Shundaqla u yene "Shinjangdiki xelqlerning bextlik turmush kechürüwatqanliqi hemmige melum pakittur" dégen.

Bu heqtiki xewer türkiyede chiqidighan "Yéngi chagh", "Yéngi aqit" we "Aydinliq" gézitlirining 3-iyuldiki sehipiliridin orun aldi.

Türkiye dölet téléwiziyesi t r t de 2-iyul küni bérilgen xewerde rejep tayyip erdoghanning xitay dölet re'isi shi jinping bilen uchrashqandin kéyinki bayanatigha orun bérildi. Erdoghan, shi jinping bilen türkiye-xitay munasiwitini tereqqiy qildurush üchün pikir birlikige kelgenlikini bayan qilip mundaq dégen: "Türkiye bilen xitay otturisidiki munasiwetni her sahede uzun muddetni nezer tutqan halda, istratégiyelik chüshenche bilen tereqqiy qildurush jehette pikir birlikige kelduq".

Türkiye prézidénti rejep tayyip erdoghan türkiye bilen xitayning öz'ara hemkarliq munasiwitini kücheytishning yoshurun küchining zor ikenlikini tekitlep mundaq dégen: "Yipek yoli arqiliq öz'ara tutashqan qedimki medeniyetlerning üstige qurulghan türkiye bilen xitay otturisidiki hemkarliqni kücheytishning yoshurun küchining zor ikenlikige ishinimen".

Melum bolushiche, türkiye hazirgha qeder Uyghurlar duch kéliwatqan siyasiy bésimlar heqqide xitayni tenqidligen az sandiki döletlerning biri idi. Türkiye prézidénti rejep tayyip erdoghan we uning hökümitimu köp qétim xitayning Uyghur siyasitini eyiblep bayanat élan qilghanidi. Erdoghanning bu qétimqi xitay ziyaritide bundaq yumshap kétishidiki seweb néme? bu heqtiki ziyaritimizni qobul qilghan enqerediki istratégiyelik chüshenchiler instituti mutexessisi doktor erkin ekrem munularni bayan qildi.

Doktor erkin ekrem ependi rejep tayyip erdoghan hakimiyet béshigha kelgendin buyan xitay bilen bolghan munasiwetni kücheytish siyasiti élip bériwatqanliqini, bu qétimqi ziyaret hökümetning Uyghur siyasitining özgergenlikidin bésharet béridighanliqini bayan qildi.

Hazir hakimiyet béshida turuwatqan adalet we tereqqiyat partiyesining sho'ari "Qeyerde ézilgen musulman bolsa biz ulargha ige chiqimiz" idi. Dunya Uyghur qurultiyi re'isi dolqun eysa ependi erdoghanning xitay ziyaritide bundaq xitayni qollash meydanini bildürüshining mezkur partiyening sho'arigha xilap ikenliki, uning dunyada Uyghurlarning éghir weziyiti kün tertipke kélip, xitayning milyonlighan Uyghur, qazaq qatarliq musulman xelqlirini lagérlargha qamishi, islamiy diniy étiqad erkinlikige dexli-teriz qilishi amérika hökümiti qatarliq bir qisim gherb elliri hökümetliri we kishilik hoquq teshkilatlirining tenqidige uchrawatqanda xitaygha bérip, "Shinjangdiki xelqlerning bextlik turmush kechürüwatqanliqi hemmige melum pakittur" dégenlikini qattiq eyibleydighanliqini bildürdi.

Istanbuldiki aydin uniwérsitéti proféssori qutay qaraja ependi türkiye prézidénti rejep tayyip erdoghanning xitay ziyaritidiki bayanatlirining hökümetning Uyghur siyasitining özgiriwatqanliqidin bésharet béridighanliqini bayan qildi.

2016-Yili 9-ayning 2-küni we 2017-yili 5-ayning 13-küni rejep tayyip erdoghan xitayni ziyaret qilip, xitay dölet re'isi shi jinping bilen körüshkenidi. Diplomatiyelik qa'ide boyiche bu nöwet xitay dölet re'isi shi jinping türkiyege ziyaret élip bérishi kérek idi. Lékin, buning eksiche 7-ayning 2-küni rejep tayyip erdoghanning xitaygha ziyaret élip bérishi kishilerning diqqitini tartmaqta.

Toluq bet