Түркийә - хитай мунасивитидә уйғурларниң орни нәдә?

Мухбиримиз нуриман
2020-08-28
Share
bir-belwagh-bir-yol-yighini-erdoghan-shi-toxtam.jpg (Иккинчи рәт оңдин солға) түркийә рәиси рәҗәп таййип әрдоған билән хитай рәиси ши җинпиң "хәлқаралиқ бир бәлвағ, бир йол мунбири йиғини" дин бир күн илгири икки дөләт келишимигә қол қоюш мурасимида. 2017-Йили 13-май, бейҗиң.
AFP

Түркийә вә түрк дунясиға мунасивәтлик мәсилиләрни истратегийәлик тәтқиқ қилиш мәркизи болған "21-йүз йил түркийә институти" йеқинда "хитай тәһдити: соғуқ уруш коммунизмдинму хәтәрликму?" сәрләвһилик мақалә елан қилди.

Мақалидә, америка ташқи ишлар министири майк помпейониң өткән бир нәччә һәптә ичидә чех җумһурийитини зиярәт қилғанда, чех җумһурийити кеңәш палатасида ейтқан, хитайниң ғәрбкә вә дуняға совет иттипақиниң соғуқ мунасивәтләр уруши мәзгилидә елип кәлгәнгә қариғанда техиму еғир тәһдит елип келидиғанлиқи һәққидики сөзини нәқил қилип туруп, американиң хитай билән соғуқ мунасивәтләр урушиға киргәнлики әскәртилгән. Униңдин башқа йәнә хитай хәлқ азадлиқ армийисиниң хитай компартийәсиниң мутләқ һөкүмранлиқини сақлап қелишила әмәс бәлки хитай "империйәси" ни кеңәйтиштики мәқсити оттуриға қоюлған.

Хитайниң уйғурларни дини-етиқади, етник кимлики түпәйлидин лагерларға солаш, мәҗбурий әмгәккә селиш, соал-сорақсиз түрмиләргә бәнд қилиш, һәтта хәлқарада уйғурларға "ирқий қирғинчилиқ "елип бериливатқанлиқи етирап қилиниватқан бир мәзгилдә уйғурлар билән дини, етник кимлики бир болған "түркийәниң хитай билән 400 милярд доллар қиммитидә өзара тавар алмаштуруш келишими түзүшни пиланлаватқанлиқи һәққидики хәвәрләргә қарита көзәткүчиләр "әҗәба бейҗиң әнқәрәниң уйғур мәсилисидики сүкүтини сетивалдиму?" дегән соалларни қоймақта.

Мақалигә қариғанда һәтта икки дөләт оттурисидики тиҗарәттә доллар ишләтмәй йүән ишлитилидикән, түркийә хитайға деңиз базиси қурушқа йәр беридикән. Хитай таварлиридин баҗ елинмайдикән.

Биз түркийә һөкүмитиниң хитай билән һәқиқәтән мушундақ бир келишимнамә түзидиған-түзмәйдиғанлиқи, түркийә-хитай истратегийәсидә түркийәдә панаһлиниватқан уйғурларниң орни қандақ болидиғанлиқи һәққидә ениқ мәлуматқа еришиш үчүн түркийәниң америкада турушлуқ баш әлчиханиси билән алақиләштуқ. Әлчихана бизниң соаллиримизни әнқәрәгә, йәни түркийә һөкүмитиниң ташқи ишлар министирлиқиға йоллиди. Түркийә ташқи ишлар министирлиқиниң әлчихана арқилиқ бизгә әвәткән җавабниң асаси мәзмуни мундақ: "һәрқайси дөләтләрдә яшаватқан түрк қовмидин болған қериндашлиримизниң тили, дини вә мәдәнийити сақлап қалған асаста, тинч-хатирҗәм яшишиға капаләтлик қилиш үчүн, қериндашлиримиз яшаватқан дөләтләр билән һәмкарлишишимиз бизниң миллий сияситимиздур.

Шинҗаң уйғур аптоном районидики уйғур түрклиригә мунасивәтлик сияситимиз мушу рамка ичидә елип берилмақта. Һәр бир пурсәттә хитай вә хәлқара җәмийәтниң башқа әзалириға түркийәниң бу мәсилигә йеқиндин көңүл бөлидиғанлиқини, уйғур түрклириниң гүллиниши вә хатирҗәм яшишиниң муһимлиқини оттуриға қоюп кәлмәктә. Биз бу мәсилидә хитай билән иҗабий сөһбәтлишишкә әһмийәт беримиз".

Әлчиханиниң бизгә әвәткән елхетидә, түркийә ташқи ишлар министирлиқи түркийәниң хитай билән "400 милярд доллар қиммитидә өзара тавар алмаштуруш келишими" һәққидә һечнемә дейилмигән.

"америка авази" тори 24-авғуст түркийәдә яшаватқан уйғурларниң "әнқәрәниң бейҗиңниң бесимиға баш егиши" дин әндишә қилидиғанлиқи һәққидә хәвәр бәргәниди. Хәвәрдә адвокат ибраһим әргин мундақ дегән: "биз хитайниң ички ишлар министирлиқи, ташқи ишлар министирлиқи вә бихәтәрлик қисимлириға зор бесим қиливатқанлиқини билимиз. Бу органлар билән болған алақә җәрянида бизгә, бәш-он уйғурни чеградин қоғлап чиқириш түркийәгә иқтисадий вә сиясий җәһәттин көрүнәрлик қулайлиқларни елип келидиғанлиқини ейтқан".

Түркийә "келәчәк партийәси" ниң рәиси, сабиқ түркийә баш министири әхмәт давутоғлу 6-июл күни партийәсиниң истанбулда өткүзүлгән чоң йиғинида түркийәниң уйғурларни йәнә таҗикистан қатарлиқ башқа дөләтләр арқилиқ арқилиқ хитайға қайтурушини ойлаватқанлиқини илгири сүргәниди. "келәчәк партийәси" ниң муавин рәиси сәлчуқ өздағ әпәнди бир телевизийә қанилида уйғур мәсилиси тоғрисида тохтилип, һөкүмәтниң тиҗарәт мәнпәәти үчүн уйғурларға игә чиқмайватқанлиқини әйиблигәниди.

Сәлчуқ өздағ әпәнди йеқинқи мәзгилләрдики түркийәниң хитай билән болған мунасивәтлири һәққидә зияритимизни қобул қилип мундақ деди: "нөвәттә түркийәдә еғир бир иқтисади кризис бар. Қәрз беридиған башқа дөләт йоқ. Хитайдин алған төвән өсүмлүк қәрз билән хитайға техиму бағланди. Ғәрб дөләтлири кишилик һоқуқ, пикир әркинлики қатарлиқ мәсилиләрдә түркийә билән бирликкә келәлмигәчкә, түркийәгә қәрз бәрмәйду, мәбләғ селиш еһтималлиқиму төвән. Шуңа түркийәгә хитайға охшаш иттипақлишидиған дөләт лазим. Шәрқи түркистанда хитай йүргүзүватқан кишилик һоқуқ дәпсәндичиликини тилға алмастин, түркийәниң узун муддәтлик мәнпәәтини қурбан қилиш бәдилигә, хитай билән тавар алмаштуруш келишими түзүшини вә башқа пиланлирини биз қоллимаймиз. Әлвәттә хитай, русийә, америка вә башқа дөләтләр билән мунасивитимиз яхши болсун, лекин қиммәт қаришимизға лайиқ шәкилдә мунасивәт қурайли".

Америкадики "като институти" намлиқ сиясәт тәтқиқат мәркизиниң тәтқиқатчиси мустафа ақйол уйғурларни әслидә түркийәниң, җүмлидин һазирқи һакимийәт бешидики "адаләт вә тәрәққият партийә" синиң әң күчлүк шәкилдә қоллиши әқәллий бир уқум иди, дәп көрсәтти.

У мундақ дәйду: "әслидә һәммимиз түркийәни уйғурлар мәсилисидә әң күчлүк аваз чиқириду, уйғурларни қоғдайду, дәп ойлиған. Чүнки биринчидин, уйғурлар билән наһайити күчлүк тарихи беғимиз бар. Йилтизимиз бир, тилимиз, динимиз бир. Уйғур даваси түркийәдә узун йиллардин бери әң башта кәлгән даваларниң бири. Әң муһими йиғин заманларда түркийә өзини мәзлум мусулманларниң дәвачиси сүпитидә көрсәтти. Пәләстин мәсилисини даим әң күчлүк шәкилдә оттуриға қойиду. Бу нуқтидин ейтқанда түркийәни уйғур мәсилисини әң көп оттуриға қойған дөләт болушини үмид қилған. Әпсуслинарлиқи шуки, түркийә һазирғичә ташқи ишлар министирлиқи лагерларни бир қетим тилға алғандин башқа еғир сүкүттә туруватиду. Һәтта зулумға сүкүт қилишниң үстигә хитайни ақлайдиған программиларни тарқитиватиду. Түркийәни хитайға йеқинлаштурушқа күчәватқан, уйғурлар учраватқан зулумни ялғанға чиқириватқан бир гуруһ бар. Бу гуруһ һөкүмәтниң қарарлириға тәсир қилалайду".

Мустафа ақйол "уларниң ким икәнликини һәммимиз билимиз" - дәп әскәртип сөзини мундақ давам қилди: "доғу перинчәкниң рәисликидики ‹вәтән партийәси', бурунқи исми ‹ишчи партийәси'иди. Бу партийә әслидә түркийәдә бәк кичик бир партийә, он йиллардин бири сайламда 0.01 Пирсәнт биләткә еришип кәлгән. Булар мавчилардур. 70-Йиллардин башлап коммунизмни түркийәгә әкиргән, русийә, хитай мәстанилири. Йүксәк дәриҗидә америкиға, ғәрбкә дүшмәнлик билән қарайдиған партийә. Йеқинқи йиллардин буян һакимийәт бешидики ‹ақ партийә' билән йеқинлашти. Қизиқарлиқ йери шуки ислами партийә болған ‹ақ партийә' атеист ‹вәтән партийәси'ни йениға алди. Һөкүмәтниң мәтбуатлирида пикирлирини йейишқа сәһнә һазирлап бериватиду. Түркийәниң уйғурлар һәққидики қарарлирида доғу перинчәкниң тәсир қиливатқанлиқи ениқ".

"америка авази" хәвиридә ейтилғандәк, вә мустафа әпәнди тәкитләп өткәндәк түркийәдики уйғурлар вә дуняниң һәрқайси җайлирида яшаватқан түрки милләтләр түркийәниң уйғурларға игә чиқишини сақлаватқанда, түркийәниң хитай билән юқири соммилиқ иқтисадий келишимләрни түзүши истратегийә мутәхәссислириниң диққитини тартти.

Түркийә һаҗәттәпә университети оқутқучиси, истратегийә мутәхәссиси әркин әкрәм әпәнди түркийәниң ғәрбтин узақлишип, хитай билән йеқин "достлишиши" ниң сәвәбини мундақ чүшәндүрди: "түркийә америка билән фәтхуллачилар мәсилиси, оттура шәрқ темилирида бирликкә кәлмәйватиду. явропаму түркийәни барғансери исламлишип кәтти, дәп йеқин кәлмәйду. Түркийә иттипақдаш таллашқа дуч кәлди вә хитай, росийәдәк дөләтләр билән һәмкарлиқ орнатти. Шуңа хитай билән болған дипломатик мунасивәттә уйғур мәсилини күнтәртиптин узақ тутуш сияситини йүргүзүватиду".

Радийомиз 14-авғуст күни лагер шаһитлири вә җаза лагери қурбанлириниң түркийәдә турушлуқ йеқинлириниң тәшкиллинип, хитайниң истанбул сарийәр районидики консулханисиға илтимас сунмақчи болғанлиқи, әмма хитай консулханиси бу яшларниң аилисидикиләрни қоюп беришини тәләп қилип язған илтимасини қобул қилмиғанлиқи һәққидә хәвәр бәргәниди.

Мустафа ақйол әпәнди йеқиндин буян түркийәдә һазирқи һөкүмәтни қоллайдиған бәзи партийәләрниңму, һөкүмәтниң уйғурлар мәсилисидә сүкүт қилишни әйиблигәнликини, хәлқниң уйғурларни қоллайдиғанлиқини әскәртти. У мундақ деди: "түркийәдә бәзи ислами патийәләр һөкүмәтниң хитай билән иттипақ қурғанлиқидин нарази. Әгәр әхмәт давәтоғлиниң ‹келәчәк партийәси', вә башқа патийәләр уйғур мәсилисини күнтәртипкә әкиләлисә һөкүмәтниң қарарлириға тәсир көрситәләйду".

"келәчәк партийәси" ниң муавин рәиси сәлчуқ өздағ әпәнди патийәсиниң қарари һәққидә тохтилип мундақ деди: "‹келәчәк партийәси'ниң муавин рәиси болуш сүпитим билән мән сәлчуқ өздағ, сабиқ баш министир, һазирқи ‹келәчәк партийә'синиң рәиси әхмәт давутоғли шәрқи түркистанлиқ қериндашларни қоллаймиз. Түркийәдики уйғурларниң барлиқ тәшкилатлирини рәисимиз әхмәт давутоғли билән көрүштүрүп, уйғур мәсилисини дөләт мәҗлисигә вә дуняға аңлитишқа тиришимиз".

Мәлум болушичә түркийәдики уйғурларниң әң чоң мәсилиси "иқамәт" йәни туруш салаһийити вә "пуқралиқ" мәсилиси икән. Түркийә көчмәнләр идарисиниң 2019-йили 6-айниң ахирлирида измирдики бир мусапирларни қайтуруш мәркизидә тутуп турулуватқан зиннәтгүл турсун исимлик уйғур аял вә униң икки балисиниң башқа бәш нәпәр уйғур билән таҗикистан арқилиқ хитайға қайтурулғанлиқи һәққидики хәвәр түркийәдики вә башқа дөләтләрдики уйғурлар ичидә қаттиқ ғулғула қозғиған иди. Шуңа түркийәдә яшаватқан уйғурларниң түркийәниң хитай билән болған мунасивити қоюқлашқансери хитайға қайтурулуш әндишиси күчәймәктикән.

Әркин әкрәм әпәнди түркийәдики уйғурларниң әндишә қиливатқан мәсилилири һәққидә тохталди, вә әгәр өзидин әнсирәватқанлар болса адвокат тутуши керәкликини әскәртти. У мундақ деди: "2017-йили түркийә хитай билән җинайәтчиләрни алмаштуруш келишими имзалиған. Лекин әгәр өлүм, қийин-қистаққа дуч келиш еһтималлиқи болидиған әһвал астида хәлқара қанунларға асасән қайтурмайду. Түркийә қануни бойичә кимликлиригә бир қанчә хил бәлгә урулуп қалғанлар болуши мумкин, ундақлар болса адвокат тутуп өзини қанун бойичә қоғдиши керәк".

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт