Түркийә-хитай арисида түзүлгән "җинайәтчиләрни өз-ара өткүзүп бериш келишими" һәққидә сөһбәт

Мухбиримиз нуриман
2020-12-29
Share
Түркийә-хитай арисида түзүлгән Түркийә ташқи ишлар министири мәвлут чавушоғлу хитай ташқи ишлар министири ваң йи билән қизғин қол елишип көрүшмәктә. 2017-Йили 3-авғуст, бейҗиң.
AFP

"явропа хәвәр тори" ниң 27-дикабир бәргән хәвиригә қариғанда, 26-декабир күни хитай мәмликәтлик хәлқ қурултийи түркийә-хитай арисида түзүлгән "җинайәтчиләрни өз-ара өткүзүп бериш келишими" ни мақуллиған. Мәлум болушичә, түркийә парламинти бу келишимни техи тәстиқлимиған.

"җәнубий хитай әтигәнлик почтиси" гезитиниң хәвиридә дейилишичә, түркийәниң әнқәрәдики асия-тинч окян тәтқиқат мәркизиниң мудири сәлчуқ чолақоғлу бу һәқтә мундақ дегән: "түркийә бирләшмә һөкүмити әгәр бүйүк милләт мәҗлисидә ‹җинайәтчиләрни өз-ара өткүзүп бериш келишими' ни тәстиқлап қалса, өктичи партийәләр вә уларниң қоллиғучилириниң ‹ғайәт зор бесими' ға дуч келиши мумкин."

Биз бу һәқтә техиму тәпсилий мәлуматларға еришиш үчүн түркийәдики һаҗитәпә университетиниң дотсинти, истратегийә мутәхәссиси доктур әркин әкрәм әпәнди вә әнқәрә һаҗи байрам вәли университетиниң қанун факултети пирофессори вә адвокат иляс доған әпәндини зиярәт қилдуқ.

Алди билән әркин әкрәм әпәнди бу келишимнамә вә униң нөвәттики вәзийити һәққидә мундақ деди: "бу келишим2017-йили түркийә әдлийә министири бәкиз боздағ вә хитай ташқий ишлар министири ваң йиниң имза қоюши билән тәйярланған. 2019-Йили түркийә президенти рәҗәп тайип әрдуғанниң мақуллиши билән түркийә бүйүк милләт мәҗлисгә сунулған. Йеқинда хитай тәрәп буни рәсми тәстиқлиғанлиқини җакарлиди, әмди гәп түркийәдә."

Иляс доған әпәнди бу келишимниң түркийәдики әһвали һәққидә мәлумат берип мундақ деди: "түркийә тихи мақуллимиди. Бу келишим түркийә бүйүк милләт мәҗлисидә тохититип қоюлған иди. Әмма нәзәрийә җәһәттин қариғинимизда, мақуллиниш иһтималлиқи юқири. Бу тамамән президентниң қарариға бағлиқ. Мениңчә, мақуллинидиғандәк туриду. Чүнки йиқинқи бир ай ичидә иҗитимаи таратқуларда көзгә көрүнүп қалғанлар ‹қайтурулуш мәркизи' гә елип кетилди. У йәрдә әркинлики чәклиниду. Мән бу әһвалларни келишмниң мақуллиниши үчүн қиливатқан һазирлиқмикин, дәп қараймән."

Әркин әкрәм вә иляс доған әпәндиләрдин бу келишмнаминиң мәзмуни һәққидә соридуқ. Әркин әкрәм әпәнди мундақ деди: "бундақ келишимләр нурғунлиған дөләтләр арисида мзаланған. Халиғанчә адәм елип кетәлмәйду. Мәсилән, сиясийонларни, дава қеливатқанларни, диний етиқади, ирқи вә миллити түпәйлидин һаяти хәвп астида болғанларни қайтуруп бәрсә болмайду. Түркийәниң дөләт қануни вә явропа билән түргән кишилик һоқуқ әһдинамилиридики маддилар бойичиму қайтуруп бәрсәм болмайдиған кишиләр бар. Бу келишимниң иҗра қилиниши йәнила сиясийонларға бағлиқ."

Иляс доған әпәнди мунуларни қошумчә қилди: "бу келишимдә дейилгән маддиларға асасән, хитай һөкүмити хитайда җинайәт өткүзгәнлики илгири сүрүлгән кишиләр һәққидә һөҗҗәт тәйярлап түркийәгә әвәтсә, түркийә ашуларни қайтурушқа мәҗбур. Әгәр бу келишим мақулланса, хитай тәрәп ‹улар дөләтни парчилашқа уруниватиду' дегән җинайәтни артип көплигән кишиләрни қайтуруп әкитәлиши мумкин. Бу хил келишмләрдә ‹сияси җинайәтчиләр қайтуруп берилмәйду' дегән маддилар болсиму, түркийә-хитай арисидики бу келишимдә бу мадда тилға елинмиған. Шуңа бу келишимниң пайдисиз тәрәплири көп. Йәни хитайниң бисими астида нурғунлиған уйғур яшларниң шәрқий түркистанға җазаға тартилиш үчүн қайтурулуш еһтималлиқи мәвҗут."

Мәлум болғинидәк, бу килишимниң мақуллиниш-мақулланмаслиқи түркийәдә яшаватқан уйғур җамаитигә бивастә тәсир көрситиду. Әркин әкрәм әпәнди бу һәқтә мунуларни тәкитлиди: "бу келишимниң мақуллиниш еһтималлиқи юқири. Уйғур җамаәтлири бу килишимниң мақуллинишниң алдини илишқа тиришиши керәк, мақулланған тәқдирдиму явропа вә башқа дөләтләрниң қоллишини қолға кәлтүрүп иҗра қилинишини тосиғили болиду."

Иляс доған әпәнди түркийәдә яшаватқан уйғурлар қилишқа тигишлик бир қанчә муһим ишни көрсәтти: "биринчидин, кимлики, паспортида мәсилә болса, чоқум бир адвокатқа вакаләт берип қойсун. Шундақ болғанда қайтурулуш еһтималлиқи болғанда 7 күнлүк қануний тәртиптин өтүш вақтидин үнүмлүк пайдиланғили болиду. Иккинчидин, әгәр сақчилар тәрипиди тутулса чоқум, адвокат тәләп қилсун, адвокат келиштин бурун һечқандақ суалға җавап бәрмәймән, дейиши керәк. Үчинчидин, түркийә пуқраси болушқа илтимас қилсун. Әлвәттә әгәр растинла хәвп һес қилса, башқа бихәтәр дөләтләргә кетишини тәвсийә қилимән."

У йәнә мунуларни қошумчә қилди: "бу килишимниң асасий мәқсити түркийәдин җинайәт ишләп хитайға қичип кәткәнләрни тутуш әмәс. Һечким түркийәдин хитайға қачмайду. Түркийәниң түрмилири хитайниң миһманханилиридин яхши. Бу келишимниң мәқсити наһайити ениқ. Хитайға қарши турған уйғурларни хитайға қайтурғузуш. Түркийәдиму хитайниң бисимини һес қилдуруш, мумкин қәдәр хитайға қайтурғузуп җазалаш."

Түркийәдә яшаватқан, лагерда тутуп турулуватқан ата-аниси, уруқ-туғқанлириниң из-дирикини қилип истанбулдики хитай консолханисиниң алдида бир һәптидин бери намайиш қиливатқан яшлардин мирзәхмәт иляс, җәвлан ширмуһәммәт түркийәниң бу келишимгә мза қоймаслиқини үмид қилидиғанлиқини ейтти.

Көзәткүчиләр түркийәниң иқтисадий әһвалиниң начарлишиши вә хитайдин сетивалған вирус ваксиниси түпәйлидин хитайға тайинип қалғанлиқини, шуңа хитайниң қарарлириға босунуп, бу келишимни мақуллиши мумкинликини илгири сүрүшмәктә.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт