Türkiye tashqi ishlar ministiri xaqan fidanning ürümchi bilen qeshqerni ziyaret qilmaqchi bolghanliqi türk taratqulirida bes-munazire qozghimaqta

Enqeredin ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim teyyarlidi
2024.06.03
WangYi-HakanFidan-AP Türkiye tashqi ishlar ministiri xaqan fidan (ongda) xitay tashqi ishlar ministiri wang yi (solda) bilen qol éliship körüshti. 2023-Yili 26-iyul enqere
AP

Türkiye tashqi ishlar ministiri xaqan fidan 3-iyun küni resmiy ziyaret üchün xitaygha yétip barghan bolup, hazirche xitay tashqi ishlar ministiri wang yi bilen rayon xaraktérlik we xelq'araliq mesililer boyiche pikir almashturghan. Bu jeryanda uni xitayning mu'awin dölet re'isi xen chéng qobul qilghan. Türkiye tashqi ishlar ministiri xaqan fidan bilen bügün körüshkenler ichide xitay kompartiyesi siyasiy biyurosining ezasi, siyasiy-qanun komitétining sékrétari chén wénchingmu bar bolup, u, 5-ayning 22-künidin 26-künigiche ürümchi, qeshqer, qorghas qatarliq jaylarda xizmet tekshürgende, rayonda “Térrorluqqa qarshi turush” ni “Da'imlashturush” we “Normallashturush” ni telep qilghan idi.

Türkiye milliy istixbarat idarisi (MIT)ning sabiq re'isi, hazirqi tashqi ishlar ministiri xaqan fidanning bu qétimliq xitay ziyaritide ürümchi bilen qeshqergimu baridighanliqi türkiyede qiziq témigha aylanmaqta.

Biz bu heqte türkiye hökümet da'irilirining köz qarishini igilesh üchün hakimiyettiki aq partiyening ikki neper  parlamént ezasigha téléfon qilduq, amma ular xaqan fidanning ziyariti axirlashqandin kéyin andin bu heqte pikir bayan qilidighanliqini éytip, pikir bayan qilishni ret qildi.

Tonulghan obzorchi ardan zentürk ependi bu heqte köz  qarishini bayan qilip mundaq dédi: “Tashqi ishlar ministiri xaqan fidanning 6-ayning 4- we 5-künliri sherqiy türkistan, yeni xitaylar ‛shinjang Uyghur aptonom rayoni‚ dep ataydighan intayin nazuk we sezgür jaygha ziyaret élip bérishi, nahayiti muhim. Men shuni deymenki, bu diplomatiye jehettin nahayiti zor utuq. Men hökümetning utuqlirini alqishlaymen, emma meghlubiyetlirini meghlubiyet deymen. Hökümetning kemchilikini tenqid qilimen,  muweppeqiyetlirini teqdirleymen.”

Xitay tashqi ishlar ministiri wang yi ötken yili 7-ayda türkiyeni ziyaret qilghan idi. Shu qétim wang yi türkiye tashqi ishlar ministiri xaqan fidan bilen körüshkendin kéyin, uni türkiye pirézidénti rejep tayyip erdoghanmu qobul qilghan idi. Wang yi shu uchrishishlardin kéyin bergen bayanatida, xitayning türkiyeni “Istratégiyelik shérik” dep bilidighanliqini tekitligen idi. Xaqan fidan bayanatida Uyghur mesilisi toghrisidimu muzakire élip barghanliqini bayan qilghan idi.

Tonulghan obzorchi  ardan zentürk ependi, xaqan fidanning ürümchi bilen qeshqerge élip baridighan ziyaritining intayin muhim ikenlikini tekitlep mundaq dédi: “Menche, xitaylar xaqan fidanni 4- we 5-iyun künliri ürümchi bilen qeshqerge apirip, buni amérika we yawropa döletlirige köz-köz qilidu. Méning bu heqtiki shexsi köz qarishim shu, xitay, xaqan fidanning közini boyashqa tirishidu. Xitaylar buni yaxshi bilidu. Burunmu musulman döletliridin kelgen ölimalardin terkib tapqan ömeklerni qeshqer we ürümchide yaxshi kütüwalghan idi. Bu ömekler ékskursiyedin kéyin néme dése désun, emma u yerdiki Uyghur qirghinchiliqini yoshuralmaydu. Men xaqan fidandek istixbaratchiliq kespidin kelgen tashqi ishlar ministirining ikki kün ichide alghan tesiratini nahayiti muhim dep qaraymen. U, uzun yil istixbarat idarisini bashqurghan bir kishi, xitay qeyerni aylandursa aylandursun, u sherqiy türkistanning éghir weziyitini chüshinip yételeydighan qabiliyetke ige biri. Bu intayin muhim. Xaqan fidan sherqiy türkistandiki tesiratlirini türk jama'etchilikige ashkarilimaydu, emma türkiyening xitaygha bolghan siyasiti bundin kéyin qandaq bolidu?  bu teripi u qaytip kelgendin kéyin ayan bolidu.”

Ardan zentürk ependi türkiye bilen xitay otturisidiki sodida, türkiyening dawamliq ziyan tartiwatqanliqini ilgiri sürdi. U, mundaq dédi: “Türkiye bilen xitay soda we tijaret jehettin shérik döletlerdur. Türkiye 2023-yili xitaydin 48 milyard dollarliq mal import qildi. Halbuki, ikki dölet otturisidiki soda munasiwitide zor tengpungsizliq bar. Ötken yili wang yi bilen élip bérilghan muzakirilerdimu bu tilgha élindi. Ikki dölet otturisidiki tijariy tengpungsizliqni tügitish kérek. Xitay döliti türkiyening asiyadiki eng chong soda shérikidur. Yeni xitay dunya boyiche üchinchi orunda turidighan soda shérikimizdur. Xitayning türkiyege istratégiyelik jehettin éhtiyaji bar. Chünki xitayning ‛bir belbagh bir yol‚ qurulushi türkiyedin ötidu, türkiyesiz buni emelge ashuralmaydu.” 

Tonulghan obzorchi ardan zentürk ependi, Uyghur mesilisining türklerning mesilisi ikenlikini, shunga xitay hökümiti bilen bu heqte muzakire élip bérishi kéreklikini tekitlep mundaq dédi: “Bizning derdimiz üzüm yéyish bolsa, baghwenni urush ketmeydu؛ eger biz Uyghur qérindashlirimizni bu zulumdin qutuldurimiz deydikenmiz, istratégiyelik küchimizni xitay bilen muzakire qilishqa, mushu yol arqiliq mesilini hel qilishqa qaritishimiz kérek. Bu mesilide biz ziyan tartmaymiz, xitaymu ziyan tartmaydu, emma Uyghurlar yoq bolup kétidu. Shunga bu ziyaret tarixiy ehmiyetke ige. 2012-Yili rejep tayyip erdoghan sherqiy türkistan'gha barghan idi. Kéyin u yerde échinishliq weziyet otturigha chiqti. Emdilikte xitay qaytidin ishikini échiwatidu. Bu ishik néme üchün bizge échildi? buni xaqan fidanning ziyaritidin kéyin chüshineleymiz. Chünki men ‛star‚ gézitide burun yazghinimdek, Uyghur mesilisi amérika bashliq gherb ellirining mesilisi emes, belki türkiyening mesilisidur. Bu mesilini türkiye bilen xitay hel qilalaydu. Bizning derdimiz baghwenni urush emes, belki méwe yéyish bolushi kérek.”

Istanbuldiki ibni xaldun uniwérsitéti xelq'ara munasiwetler kespining doktoranti mewlan tengriqut ependi, pirézidént erdoghanning yéqinqi yillardin buyan “Uyghur” we “Sherqiy türkistan” atalghulirini éniq atap bayanatlar bérip kéliwatqanliqini, atalghulardiki bu ochuq-ashkariliqini türkiyening tashqi siyasitining bir ipadisi déyishke bolidighanliqini, mana mushundaq bir peytte tashqi ishlar ministiri xaqan fidanning ürümchi bilen qeshqerge bérishining türkiyening Uyghur siyasitige ijabiy tesir körsitidighanliqini otturigha qoydi.

Mewlan tengriqut ependi, türkiye tashqi ishlar ministiri xaqan fidanning xitaygha élip baridighan ziyariti jeryanida, xitayning uning közini boyashqa tirishidighanliqini, lékin bu urunushlarning türkiye milliy istixbarat idarisini bashqurghan xaqan fidandek bir kishini ishendürelmeydighanliqini tekitlep ötti.

Igilinishiche, türkiye tashqi ishlar ministiri xaqan fidan bu qétimqi ziyaritide, xitay kompartiyesining bash sékrétari shi jinpingning yéqin kelgüside türkiyege élip baridighan ziyaritining waqtini sözliship békitidiken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.