40 Дөләт қануншунаслири хитайни уйғурларға қаратқан кишилик һоқуқ дәпсәндичиликлирини тохтитишқа чақирди

Ихтиярий мухбиримиз арслан
2022-05-24
Share
40 Дөләт қануншунаслири хитайни уйғурларға қаратқан кишилик һоқуқ дәпсәндичиликлирини тохтитишқа чақирди “кишилик һоқуқ вә хәлқара адаләт чақириқи” дегән темидики йиғинда хәлқара қануншунаслар җәмийити баш катипи нәҗати җәйлан әпәнди сөздә. 2022-Йили май, түркийә.
Photo: RFA

Мәркизи истанбулға җайлашқан хәлқара қануншунаслар бирлики җәмийитиниң уюштуруши вә коня шәһәрлик һөкүмәтниң қоллап-қуввәтлиши билән 20-22-май күнлири түркийәниң коня шәһиридә “кишилик һоқуқ вә хәлқара адаләт чақириқи” дегән темида муһакимә йиғини өткүзүлди.

Бу йиғинға 40 дөләттин қануншунаслар, адвокатлар вә иҗтимаий тәшкилат рәһбәрлири болуп 250 әтрапида киши қатнашти. Йиғинда уйғурлар учраватқан һәр түрлүк кишилик һоқуқ дәпсәндичиликлири вә инсанийәткә қарши җинайәтләр мәсилиси тилға елинип, йиғин хуласиси сүпитидә хитайниң уйғурларға қаратқан кишилик һоқуқни өз ичигә алған һәрхил дәпсәндичиликлирини тохтиши вә хәлқараниң бу мәсилисигә көңүл бөлүши чақирилди.

Уйғурларға вакалитән хәлқара шәрқий түркистан тәшкилатлар бирлики рәиси һидайәтуллаһ оғузхан тәклип билән қатнашти вә йиғинда сөз қилип уйғурлар мәсилисини күнтәртипкә кәлтүрди.

Йиғинда хәлқара адаләт, қанун вә кишилик һоқуқ дәпсәндичиликлиригә мунасивәтлик мәсилиләр музакирә қилинди.

“кишилик һоқуқ вә хәлқара адаләт чақириқи” дегән темидики йиғинда хәлқара шәрқий түркистан тәшкилатлар бирлики рәиси һидайәтуллаһ оғузхан сөзлимәктә. 2022-Йили май, түркийә.
“кишилик һоқуқ вә хәлқара адаләт чақириқи” дегән темидики йиғинда хәлқара шәрқий түркистан тәшкилатлар бирлики рәиси һидайәтуллаһ оғузхан сөзлимәктә. 2022-Йили май, түркийә.
RFA/Arslan

Йиғинниң ечилиш мурасимида сөз қилған хәлқара қануншунаслар җәмийитиниң баш катипи неҗати җәйлан әпәнди: “шәрқий түркистан қатарлиқ көплигән ислам районлирида инсанлар зулумға учраватиду, бирләшкән дөләтләр тәшкилати бу зулумға сүкүт қиливатиду, бу хил зулум вә һәр хил вәқәләр дуня миқясида еғир дәриҗидә адаләтсизлик мәсилиси пәйда қилмақта”, деди.

Йиғин риясәтчиси мәхмут османоғли әпәнди, уйғурлар мәсилиси тоғрисида сөз қилип мундақ деди: “ялғуз бизниңла әмәс силәрниңму мәниви беғиңлар болған вә дуня һәқиқий мәнидә көңүл бөлмәйватқан бир дәвайимиз бар. У болсиму шәрқий түркистан дәвасидур, хитай ассимилятсийә сиясити даириси ичидә шинҗаң дегән бир аталғу билән ативалған болсиму, у йәр шәрқий түркситандур, мән ‛шинҗаң әмәс шәрқий түркистан‚ дегән темида бир мақалә язғанидим. Шәрқий түркистан күриши қийин бир күрәштур, шәрқий түркистанлиқлар йиллардин буян зулум астида ассимилятсийә сияситигә дуч келиватиду, буниң сәвәби болса, шәрқий түркистандики нефит вә тәбиий байлиқларниң хитайниң мустәмликисидин чиқип кәтмәслики үчүндур”.

Йиғинда сөз қилған хәлқара шәрқий түркистан тәшкилатлири бирлики рәиси һидайәтуллаһ оғузхан, уйғурларниң қисқичә тарихи, шәрқий түркистанниң җуғрапийәлик орни вә әһмийити, йәр үсти вә йәр асти байлиқлири шундақла бүгүнки күндә ассимилятсийә вә ирқий қирғинчилиққа учраватқанлиқи тоғрисида тохталди.

Һидайәтулла оғузхан сөзиниң ахирида ислам дунясини уйғурларға көңүл бөлмәй сүкүттә туруватқанлиқ билән тәнқид қилди.

“кишилик һоқуқ вә хәлқара адаләт чақириқи” дегән темидики йиғиндин көрүнүш. 2022-Йили май, түркийә.
“кишилик һоқуқ вә хәлқара адаләт чақириқи” дегән темидики йиғиндин көрүнүш. 2022-Йили май, түркийә.
RFA/Arslan

У сөзидә йәнә ислам дунясини уйғурлар мәсилисини қоллашқа чақириқ қилип мундақ деди: “хитайниң 69 дөләтни бир-биригә туташтуридиған вә нәччә милярд долларлиқ мәбләғ селинған йипәк йоли пилани шәрқий түркистан земинини янҗип қанитип өтиду, бу вәзийәткә ислам дунясиниң сүкүт қилиши бизни қайғуға салиду. Биз шәрқий түркистан мәсилисиниң ишғал қиливелинған ислам дунясиниң бир парчиси дәп етирап қилинишини вә ислам дунясиниң шәрқий түркистан мәсилисини қоллап-қуввәтлишини, шәрқий түркистан хәлқиниң йенида турушини, пүтүн ислам дөләтлиридә уйғурларға мунасивәтлик йиғин вә паалийәтләрниң орунлаштурулушини тәләп қилимиз”.

3 Күн давам қилған йиғин ахирида йиғинниң хуласә доклати елан қилинди. Хуласә доклатини хәлқара қануншунаслар бирликиниң муавин баш катипи профессор доктур мәһмәт рәфик қорқусиз әпәнди оқуп өтти.

Хуласә доклатида пүтүн дуняда иҗтимаий адаләтни бәрпа қилишниң әһмийити, қанун билән идарә қилиш, хәлқара келишим вә шәртнамиләрни иҗра қилиш, кишилик һоқуқ вә хәлқара қанунниң ролини җари қилдурушни капаләткә игә қилиш, шәрқий түркистандики һәр түрлүк кишилик һоқуқ дәпсәндичиликлирини дәрһал тохтитиш керәклики тәкитләнди.

Биз бу бу йиғин вә уйғурлар мәсилиси тоғрисида пикир-қарашлирини елиш үчүн мәзкур йиғинни уюштурған хәлқара қануншунаслар бирлики җәмийитиниң баш катипи неҗати җәйлан әпәнди билән сөһбәт елип бардуқ.

Неҗати җәйлан әпәнди, уйғурлар тоғрисида тохтилип мундақ деди: “хитай шәрқий түркистанда хәлқара қанунни дәпсәндә қилип, наһәқ бир шәкилдә шәрқий түркистан земинини пүтүнләй ишғал қилди вә ирқий қирғинчилиқ йүргүзүп инсанийәткә қарши җинайәт садир қилмақта, милйонлиған шәрқий түркистанлиқни җаза лагерлириға вә түрмиләргә қамап қуюватиду, хитайниң, шәрқий түркистандики зулум, қийин-қистақ вә һәқ-һоқуқ дәпсәндичиликлиригә пүтүн дуня сүкүт билән қарап туруватиду. Б д т вә хәлқара кишилик һоқуқ тәшкилатлири бу кишилик һоқуқ дәпсәндичиликләрни көрмәскә селиватиду, шәрқий түркситанлиқлар бизниң қериндашлиримиздур, уларниң алланиң инсанға туғулуштин ата қилған, җан, мал, әқил, иззәт-абруй вә динға охшаш инсан үчүн һаяти қәдир-қиммәткә игә болған асасий һәқ-һоқуқлири хитай тәрипидин дәпсәндә қилинмақта, қийин-қистақ вә зулум давамлашмақта”.

Неҗати җәйлан әпәнди сөзидә йәнә бу қетимқи йиғинда уйғурларниң кишилик һоқуқ дәпсәндичиликигә хатимә берилиши үчүн дуня җамаитигә чақириқ қилинғанлиқини билдүрүп мундақ деди: “биз хәлқара қануншунаслар бирлики болуш сүпитимиз билән, ‛кишилик һоқуқ вә хәлқара адаләт чақириқи‚ темидики йиғинда, шәрқий түркистандики һәр түрлүк кишилик һоқуқ дәпсәндичиликләрниң дәрһал тохтитилишини тәләп қилидиғанлиқимизни бу қетимқи йиғинниң хуласә доклатида елан қилдуқ. Шәрқий түркистанниң мустәқиллиқи вә азадлиқиниң әң қисқа вақит ичидә рояпқа чиқишиға тиләкдашлиқ билдүримән”.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт