"Uyghurlarning gheyriy maddiy medeniyet mirasliri-qazaqistan Uyghurliri" namliq bir yürüsh eser tonushturuldi

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2019-07-04
Élxet
Pikir
Share
Print
"Uyghurlarning gheyriy maddiy medeniyet mirasliri-qazaqistan Uyghurliri" namliq chong hejimlik kitabni yazghuchilirining biri doktor adem öger ependi. 2019-Yili 2-iyul, türkiye.
"Uyghurlarning gheyriy maddiy medeniyet mirasliri-qazaqistan Uyghurliri" namliq chong hejimlik kitabni yazghuchilirining biri doktor adem öger ependi. 2019-Yili 2-iyul, türkiye.
RFA/Erkin Tarim

2-Iyul küni türkiye prézidénti rejep tayyip erdoghan xitay dölet re'isi shi jinping bilen uchrishiwatqanda türkiye jumhuriyiti chet'eldiki türkler we qérindash milletler idariside "Uyghurlarning gheyriy maddiy medeniyet mirasliri-qazaqistan Uyghurliri" namliq tetqiqat türini tonushturush murasimi ötküzüldi.

Mezkur tür pilani asasida türkiye newshehirdiki haji bektash weli uniwérsitétining oqutquchisi doktor adem öger ependi bashchiliqidiki 4 kishilik guruppa "Uyghurlarning gheyriy maddiy medeniyet mirasliri-qazaqistan Uyghurliri" namliq chong hejimlik kitab, "Qazaqistanda neshr qilin'ghan kitablar" namliq kitab we qazaqistandiki Uyghurlar tonushturulghan höjjetlik filim ishligen.

Buni tonushturush murasimigha parlamént ezasi ruhi ersoy qazaqistanning enqerediki bash elchisi seperbekquli ependi, türkiye jumhuriyeti chet'eldiki türkler we qérindash milletler idarisining bashliqi abdullah eren ependi, dunya Uyghur qurultiyining mu'awin re'isi doktor erkin ekrem ependi, türkiyediki tonulghan folklorshunaslar we Uyghurshunaslar shundaqla enqerediki Uyghurlardin bolup köp sanda kishi ishtirak qildi.

Murasimda aldi bilen doktor adem öger ependi sözlidi. U sözide mundaq dédi: "Hörmetlik parlamént ezasi, bash elchi, rehberler, hörmetlik uniwérsitét mudiri, hörmetlik ustazlar, qimmetlik oqughuchilar, uzaqlardin kélip bu murasimgha ishtirak qiliwatqan méhmanlar, haji bektash weli uniwérsitéti bashchiliqida, qazaqistan qizlar pédagogika uniwérsitéti we qazaqistan jumhuriyiti sulaymanof namidiki sherqshunasliq institutining hemkarlishishi we türkiye jumhuriyiti chet'eldiki türkler we qérindash milletler idarisining iqtisadiy yardimi bilen teyyarlan'ghan 'Uyghurlarning gheyriy maddiy medeniyet mirasliri-qazaqistan Uyghurliri' namliq eserlerni tonushturush murasimigha xosh kélipsiler. Murasimgha ishtirak qilghanliqinglar üchün hemmingizlerge rehmet éytimen."

Doktor adem öger ependi échilish nutqida Uyghurlarning bay medeniyetke ige ikenlikini, Uyghur medeniyitining barliq türkiy xelqlerning medeniyitige tesir körsitipla qalmastin, hetta xitay medeniyitigimu tesir körsetkenlikini bayan qilip mundaq dédi: "Uyghurlar intayin qedimiy tarixqa we bay medeniyetke ige. Shunga türk medeniyitining shekillinishide muhim orun tutidu. Uyghurlar olturaqlashqan jay qedimdin tartip yipek yoli üstige jaylashqan bolghachqa herqaysiy milletler otturisidiki medeniyet almishishta muhim rol oynighan. Bulardin bashqa Uyghurlar burunla sheher turmushigha köchken bolghachqa ular kültür, sen'et, ilim-pen, til-yéziq, edebiyat, resim we muzika qatarliq köp sahelerde özige xas mirasliri shekillen'gen. Uyghur medeniyiti bashqa türkiy xelqlerge, hetta xitay medeniyitigimu tesir körsetken."

Melum bolghinidek qazaqistan Uyghurlar wetinidin qalsila Uyghurlar eng köp olturaqlashqan dölet. Uning üstige qazaqistandiki Uyghurlar chet'ellerdiki Uyghurlar ichide ana tilini, milliy kimlikini eng yaxshi saqlap kéliwatqan topluq hésablinidu. Doktor adem öger ependi özliri teyyarlighan ikki kitab, bir höjjetlik filim heqqide toxtilip mundaq dédi: "Qazaqistandiki Uyghurlarning asasliq qismi almuta bilen qorghas otturisidiki chünje rayoni, chélek, yarkent qatarliq jaylarda yashimaqta. Biz bu rayonlarda tekshürüsh élip bérip, matériyal topliduq we bu eserlerni yézip chiqtuq."

U mezkur kitablarning mezmuni heqqide melumat bérip, mundaq dédi: "Kitabning birinchi qismida Uyghurlarning éghiz edebiyati, hékayiler, xelq naxshilar, mersiyeler, chöchekler, béyitlar we elley naxshilirigha orun berduq. İ'Ikkinchi qisimda Uyghurlarning muqam, letipe, chaqchaqlirigha orun berduq. Üchinchi qisimda bolsa toy, xetne toygha oxshash adetlerni toplap kirgüzduq, tötinchi qisimda bolsa yoq bolup kétish aldida turghan Uyghurlarning qol hünerwenchiliki bayan qilduq. Höjjetlik filimdimu bularni anglattuq. Meqsitimiz Uyghurlarning gheyriy maddiy medeniyet miraslirini otturigha qoyushtin ibaret."

Arqidin bu tetqiqat türini iqtisadiy jehettin qollighan türkiye chet'eldiki türkler we qérindash milletler idarisining bashliqi abdullah eren ependi pikir bayan qilip, mundaq dédi: "Bügün zulum astida yashawatqan, eng eqelliy heq we hoquqlirigha ige bolalmighan Uyghurlarning we shundaqla dunyaning her qaysi jaylirida erkinlik üchün küresh élip bériwatqan kishilerge hörmet we salamlirimizni yollaymiz. Qolimizdin kélishiche ularni qollap quwwetleshke tirishimiz."

Murasim axirida bu türge qatnashquchilargha xatire boyum tarqitilghandin kéyin Uyghur ziyaliysi perhat qurban tengritaghli ependi dutar bilen 12 muqamdin ariyeler orunlidi. Uyghur oqughuchilardin meryem sultan xanim Uyghur naxshilirini orunlap, kishilerning qattiq alqishigha érishti.

Uyghur akadémiyesining bash katipi perhat qurban tengritaghli ependi Uyghurlarning gheyriy maddiy medeniyet miraslirining Uyghur kimlikini qoghdap qélishtiki roli heqqide pikir bayan qildi.

Dunya Uyghur qurultiyining mu'awin re'isi doktor erkin ekrem ependi Uyghur medeniyitini saqlash we uni dunyagha tonutush üchün bu xildiki emgeklerning muhim ehmiyetke ige ikenlikini bayan qildi.

Doktor erkin ekrem ependi qérindash milletlerning Uyghurlargha bolghan hésdashliqini qozghashta gheyriy maddiy medeniyet miraslirini otturigha élip chiqishning zor ehmiyetke ige ikenlikini tekitlep ötti

Qazaqistanning 2014-yili élan qilghan statistikilirigha asaslan'ghanda qazaqistandiki Uyghurlarning nopusi 246 ming etrapida iken. Qazaqistanda 62 Uyghur mektipi, Uyghur tiyatiri we Uyghur neshriyatliri bar iken.

Toluq bet