Türkiyede Uyghur yazghuchi-sha'irlirining edebiy ijadiyetliri pa'al rawajlanmaqta

Ixtiyariy muxbirimiz aziq
2019-11-29
Élxet
Pikir
Share
Print
Imran sada'iy turan shé'ir muhakime yighinida shé'ir oqumaqta.  2019-Yili 15-noyabir. Türkiye.
Imran sada'iy turan shé'ir muhakime yighinida shé'ir oqumaqta. 2019-Yili 15-noyabir. Türkiye.
RFA/Aziq

Türkiyede Uyghur edebiyatining tereqqiyatigha munasiwetlik emeliy xizmetler künséri janlanmaqta. Uyghur sha'ir we ediblirining her xil tilda eserliri neshr qilinip, muhajirettiki Uyghurlarning meniwi hayatini béyitish bilen birge Uyghur edebiyatini tonutush arqiliq Uyghurlarning bügünki réyalliqni dunyagha anglitish tirishchanliqi kücheymekte. Közetküchlerning qarishiche, Uyghurlarning bügünki siyasiy we ijtima'iy ehwalini edebiyat-sen'et wasitisi bilen ipadilishi muhim ehmiyetke ige iken.

Yéqinda türkiyediki Uyghur sha'iri abduréhim parach ependimning Uyghurche shé'irlar toplimi "Hijran tiniqliri" onur neshriyati teripidin neshr qilindi. Abduréhim parach ependim 1975-yili qeshqer wilayitining peyziwat nahiyeside tughulghan bolup, tengritagh zhurnilida élan qilghan tunji shé'iri bilen edebiyat sahesige qedem basqan. U yene 2018-yili türkiyede "Wetensiz küy" namliq shé'irlar toplimini neshr qildurghan bolup, bu yil "Hijran tiniqliri" namliq shé'irlar toplimi arqiliq özining muhajirettiki hayati we weten séghinishini ipadileshke tirishqan.

Közetküchlerning qarishiche, yéqinqi yillardin buyan Uyghur edebiyatidiki eng muhim témilarning biri weten témisi iken. Biz buning sewebini Uyghur edebiyatidiki weten uqumining Uyghur siyasiy réyalliqi bilen bolghan munasiwitini izahlash üchün musteqil tetqiqatchi we yazghuchi eziz eysa elkün ependimni ziyaret qilduq. Eziz eysa ependim bu heqtiki so'allirimizgha jawab bérip mundaq dédi: "Uyghurlar üchün ötmüshte, bügünde yaki kelgüside bolsun weten témisi, weten heqqide yézilghan eser we shé'irlar eng köp salmaqni igileydu. Chünki xelqimiz wetensizlikning derdini, musteqil bir dölet bolushning derdini éghir tartqan. Elwette, bügünki Uyghurning tragédiyesi, Uyghurlarning paji'elik ehwali, weten'ge igidarchiliq qilalmighanliqidek bir ré'alliq herbir Uyghurning, bolupmu qelem tutqan Uyghur yazghuchi, sha'irlarning asasliq témisi. Shexsen men özümni misal qilip éytsam, on nechche yildin buyan weten heqqide yazghan shé'irlirim asasi salmaqni igileydiken. . . Eng güzel shé'irlar wetendin ayrilghan, musteqil döletning we döletchilikning qedrini chüshen'gen ziyaliylarning qelimidin chiqidu. Shunga hazir we kelgüside weten témisi Uyghur ziyaliyliri üchün eng muhim we eng négizlik mesile bolidu dep oylaymen."

Biz Uyghur rayonida Uyghur edebiyati we Uyghur tili cheklimige uchrawatqan, Uyghur medeniyet amilliri ma'ariptin siqip chiqiriliwatqan bügünki shara'itta Uyghur edebiyati bilen Uyghur siyasiy réyalliqining munasiwitini chüshinish üchün türk sha'iri nilufer achilan yildiz xanimni ziyaret qilduq.

Edebiyatning medeniyetler yaki milletler otturisidiki munasiwetni eks ettürüsh jehettiki rolini xitay hökümitining Uyghur rayonidiki siyasetlirini misalgha ilip izahlashqa tirishqan nilufer xanim qarashlirini otturigha qoyup mundaq dédi: "Sen'et we edebiyat jem'iyettiki ré'alliqni eks ettürüsh jehettin medeniyetler otturisida öz ara tesir körsitidu. Edebiyat medeniyetler otturisida tarixqa iz qalduridighan tömür köwrük insha qilip optik yéqinlishishqa seweb bolidu. Ebediylikni asas qilghan edebiyat, jem'iyetning her saheside yiltizini tapidu. Qandaq seweb körsitishtin qet'iynezer assimiliyatsiye siyasiti yürgüzgen milletlerning niyiti weyranliq we péshkellikni öz üstige tartishtin bashqigha yarimaydu. Milletler otturisidiki munasiwette sistémiliq bisim insaniyetning asasi mesilisi. Xitay hökümiti teripidin 'shinjang rayoni' da Uyghur türkliri uchrawatqan zulumgha süküt qiliwatqan kishilik hoquq komitétini we jahan'girlik chüshenchisi ijra qiliwatqan assimilyatsiye siyasitini pütün küchüm bilen eyibleymen."

Muhajirettiki Uyghur edebiyatining tereqqiyatigha köngül bölüsh bilen birlikte Uyghurche edebiy eserlerning terjime qilinishi yaki Uyghur yazghuchilirining bashqa tillarda yazghan, Uyghurlarning turmushini, Uyghurlarning bügünki weziyitini eks ettürgen eserlirining neshr qilinishining muhimliqini tekitlesh zörür dep qaralmaqta. Türkiyede Uyghurche neshr qilin'ghan kitablar bilen bille Uyghur yazghuchilirining türkche yézilghan eserlirimu kündin-kün'ge köpeymekte.

Yéqinda "Uyghur yar" fondining yardimi bilen dahiy neshriyati teripidin neshr qilin'ghan Uyghur sha'iri imran abdughéni sadi'ining türkche shé'irlar toplimi "Tamche", ijtima'iy taratqularda xélila ghulghula qozghidi. Sha'ir téxi 17 yashta bolup, 3 yil burun türkche öginishni bashlighan. Qisqa waqitta türk til sewiyesini östürüp, shé'ir kitabi neshr qildurghan. Sha'ir imran sada'ining türkche shé'irlar toplimidimu weten témisi asasliq salmaqni ipadiligen bolup, edebiyat tetqiqatchilirining qarishiche Uyghurlarning bügünki siyasiy réyalliqining edebiyat-sen'et wasitisi bilen dunyagha anglitilishi muhim ehmiyetke ige iken.

Bu heqte ziyaritimizni qobul qilghan dunya Uyghur yazghuchilar uyushmisining mu'awin re'isi, sha'ir mutellip seydulla ependim Uyghurlarning nöwettiki weziyitini dunyagha anglitishta Uyghur edebiyatining rolini tekitlep mundaq dédi:

"Uyghur edebiyatining bashqa tillarda terjime qilinishi yaki bashqa tillarda yézilishigha oxshash Uyghurlar dini-itiqadi, edebiyati, tili, örüp adetliri we shuninggha oxshash milliy kimliki chongqur xirisqa duch kéliwatqan weziyette, edebiyatni qoral qilish arqiliq insaniyetke özining mushu dunyada yashawatqanliqini bildürüshi muhim ehmiyetke ige dep qaraymen. Bu xil eserler köplep meydan'gha chiqishi kérek, muhajirettiki Uyghurlarmu mushundaq aptorlarni qollap-quwetlishi kérek."

Toluq bet