"Sherqiy türkistan mesilisi" türkiyediki eng chong téléwiziye qanilida munazire qilindi

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2020-01-02
Élxet
Pikir
Share
Print
"Sherqiy türkistan mesilisi" türkiyediki "Xaber türk" téléwiziye qanilida munazire qilindi (soldin onggha: kommunist doghu périnchek, riyasetchi didem arslan yilmaz,  iyi partiyesi bayanatchisi üstüz aghirali'oghlu). 2019-Yili 31-dékabir. Türkiye.
"Sherqiy türkistan mesilisi" türkiyediki "Xaber türk" téléwiziye qanilida munazire qilindi (soldin onggha: kommunist doghu périnchek, riyasetchi didem arslan yilmaz, iyi partiyesi bayanatchisi üstüz aghirali'oghlu). 2019-Yili 31-dékabir. Türkiye.
Photo: RFA

Uyghurlarning hazirqi weziyiti türkiyening eng chong téléwiziye qanalliridin biri bolghan "Xaber türk" téléwiziyeside munazire témisi boldi.

Hepte axiri tarqitilidighan didem arslan yilmaz riyasetchilikidiki "Türkiyenin nebzi", yeni "Türkiyening ana tomuri" mawzuluq programmining 31-dékabir künidiki qismida xitayning Uyghurlargha qarita élip bériwatqan yoqiri bésimliq siyasiti toghrisida munazire élip berildi. Mezkur programmigha hakimiyet béshidiki aq partiyesining sabiq parlamént ezasi resul tosun ependi, "Iyi", yeni "Yaxshi" partiyesining bayanatchisi yawuz aghirali'oghlu, burunqi ishchilar partiyesi, yeni hazirqi "Weten" partiyesining re'isi doghu périnchek ependi we tonulghan zhurnalist isma'il saymaz ependiler teklip qilindi. 

Aldi bilen "Iyi" partiyesining parlamént ezasi yawuz ali'aghir'oghlu ependi sherqiy türkistan mesilisidin söz échip mundaq dédi: "Türk bolushning bezi mes'uliyetliri bar. Sherqiy türkistan'gha qarita mes'uliyet hés qilishimiz, liwiyegimu mes'uliyet hés qilishimiz kérek, pelestin we rohin'ga qatarliq jaylarghimu köngül bölüshimiz shert. Uning ütige sherqiy türkistan türklerning tupriqidur."

Arqidin "Weten" partiyesining re'isi doghu perinchek yawuz aghirali'oghluning sözige jawab bérip mundaq dédi: "Sherqiy türkistan xitay xelq jumhuriyetining zéminidur. Siz xitay bilen rusiyege qarshi tursingiz, türkiyeni qoldin chiqirip qoyisiz. 5-Ayda ürümchide idim, u yerde meschitler hélihem mewjut. U yerde medeniyleshken, tereqqiy qilghan Uyghurlar yashimaqta. Biz hazir PKK térorchiliri bilen FETÖ térorchilirini türmilerge qamawatqan bolsaq, xitaymu sherqiy türkistan islam herikiti térorchilirini türmige tashlawatidu. Siz sherqiy türkistan türk zéminidur désingiz, türkiyede hichkim sizni ret qilmaydu. Dunyadiki türkiy milletlerning menpe'etini qoghdash üchün xitay, rusiye we iran bilen ittipaqdashliq ornitishimiz kérek. Sherqiy türkistandiki qalaymiqanchiliqni amérika qoshma shitatliri küshkürtüp otturigha chiqiriwatidu."

Programma riyasetchisi didem arslan xanim 1974-yilidin tartip xitay kompartiyesini yaqlap kéliwatqan doghu périnchek ependidin "Hazir bir milyondin köprek Uyghur jaza lagérlirida, buninggha qandaq qaraysiz?" dep sorginida u mundaq jawab berdi: "Bular yalghan, pütünley yalghan. Lagérdiki Uyghurlar xitay tili bilen kespiy téxnika öginiwatidu. 'shefeq' géziti, 'milliyet' géziti we 'aydinliq' gézitlirining muxbirlirimu bérip ziyaret qilip keldi." 

Programma riyasetchisi didem arslan xanimning "Siz bu lagérlarning 'terbiyelesh merkizi' ikenlikini ilgiri süriwatisiz? undaqta, lagérlarda saqchi, esker we xewpsizlik xadimlirining néme ishi bar?" dégen so'aligha doghu perinchek ependi "Ularmu yalghan" dep jawab berdi. Qisqisi "Weten" partiyesining re'isi doghu périnchek ependi xitay hökümitining dégenliri bilen oxshash sözlerni qildi. 

Yawuz aghirali'oghlu doghu perinchekning sözlirige reddiye bérip mundaq dédi: "Sherqiy türkistan qedimiy türk yurtidur. U yerdiki xelqler türk qewmidur. Sherqiy türkistanning yer asti we yer üsti bayliqlirining hemmisi türklerningdur. U yer xitay bésiwalghan zémindur. Xitay u yerdiki türkiy milletlerni yoq qilishqa tirishiwatidu. Lagérlargha qamap assimilatsiye qilishqa tirishiwatidu. Siz amérika küshkürtup shundaq qiliwatidu dewatisiz, bu heqte élan qilin'ghan doklatlargha asaslan'ghanda, xitay hökümitining özi Uyghurlarni tutup lagérgha qamawatidu, tutqunlar u yerdin xalighanche chiqalmaydu. Nurghun kichik balilarmu solaqliq." 

Yawuz aghirali'oghlu türkiyediki nurghun Uyghurning ata-anisi, qérindashliri, uruq-tughqanlirining xitaydiki lagérlarda ikenlikini, doghu périnchekning markis, lénin, stalin we mawni maxtashning ornigha sherqiy türkistandiki qérindashlirimizni xitay zulumidin qutuldurushqa küch chiqirishi kéreklikini tekitlidi.

Yawuz aghirali'oghlu türkiye prézidénti rejep tayyip erdoghanning Uyghur mesiliside sükütte turiwélishini tenqit qilip mundaq dédi: "Erdoghan birleshken döletler teshkilatida quddusni tilgha aldi. U zulum astida yashawatqan hemme milletlerni tilgha élish kérek. Bu türkiye jumhuriyeti prézidéntige yarishidu. Emma uning birleshken döletler teshkilatidiki nutuqida ézilgen milletlerning hemmisini tilgha élip, sherqiy türkistanliqlarni untup qalghanliqini peqet chüshinelmidim." 

Öktichi partiyedin bolghan parlamént ezasining "Hökümet sükütte turiwaldi' dégen eyiplishige qarita hazir hakimiyet béshida turiwatqan aq partiyening parlamént ezasi resul tosun ependi mundaq dédi: "Doghu périnchek ependi ürümchige bériptu. Ürümchidiki Uyghurlar biraz rahet, qalghan yerlerning hemmiside Uyghurlar bésim astida yashimaqta, yashlar assimilatsiye qilinmaqta. Eslide türkiye tashqiy ishlar ministirliqi bulargha qarshi bayanat élan qiliwatidu. Hökümet xitay bilen bolghan munasiwetni yaxshilap, Uyghurlargha yardem qilsaq dégen ümidte. Shunga diplomatiyelik munasiwetni nezerde tutup shundaq qiliwatidu. Türkiye hökümitining, prézidéntimiz rejep tayyip erdoghanning xitayning u yerdiki musulman türkiy milletlerge élip bériwatqan zulumlarni körmeske sélishi yaki umi qollishi mumkinmu? mumkun emes. Biz xitay bilen bolghan munasiwetni yaxshilap turup, u yerdiki musulman türkiy milletlerning menpe'etini qoghdisaq deymiz." 
Xitay kompartiyesini yaqlaydighan "Weten partiye" re'isi doghu périnchekning xitayning Uyghurlar toghrisidiki sepsetilirini türkiyede anglitishining qandaq tesiri bolar? doktor erkin ekrem ependi buning tesiri bolmaydighanliqini, chünki xitayning Uyghurlargha élip bériwatqan siyasitining xelq'aragha aliqachan ashkarilinip bolghanliqini bayan qildi.

Toluq bet