Түркийәдики уйғурларниң бихәтәрлик әндишиси күчәймәктә

Ихтиярий мухбиримиз азиғ
2021-01-25
Share
Түркийәдики уйғурларниң бихәтәрлик әндишиси күчәймәктә 18-январ күни түркийә сақчилири өйигә бастуруп кирип тутқун қилинған абдуллаһ мәдсәйди.
RFA/Azigh

18-январ истанбулда қораллиқ сақчилар тәрипидин бир қанчә уйғурниң өйи басқун қилинип, "ирақ вә шам ислам дөлитиниң әзаси" дегән җинайәт билән қолға елинған. Қолға елинғанларниң ичидә 4 балиниң аниси аминә бәкирму бар болуп, аминә бәкриниң қизи алийә зияритимизни қубул қилип мундақ деди:" күнлирим интайин әндишә ичидә өтти, түркийәдә уйғурларниң һаяти бихәтәрлики йоқ икән. Гунаһсиз кишиләрниң йирим кечидә қораллиқ сақчилар тутуп елип кетиватиду. Хитай-түркийә оттурисидики өз ара қайтурветиш келишимнамисини әмәлийлишиватиду. Бу ай ичидә 30 дин көп уйғурни өйидин хитайға қайтурветимиз дәп тәһдит билән қорқутуп қолға алди. Хитай шәрқий түркистанда бирсини қолға алмақчи болса, ‹сән терорист икәнсән, сән ислам дөлитиниң әзаси икәнсән' дәп төһмәт артип қолға алатти, андин түрмигә апирип өлтүривәтти. Һазир түркийәдиму охшаш әһвални яшаватимиз. "

18-январ қолға елинғанларниң ичидә аминә бәкир қатарлиқ бир нәччә киши қоюп берилгәнликини болсиму, толуқ санлиқ мәлуматниң болмаслиқи сәвәблик қанчә кишиниң тутулғанлиқи вә қанчә кишиниң қайтурветиш мәркизигә қамалғанлиқи ениқ әмәс икән.

Түркийәдики бәзи тәшкилатлар уйғурларға қаритилған қораллиқ сақчиларниң туюқсиз тутқун қилиш һәрикитини қаттиқ әйиблимәктә.

Бурһан керәмни хитайға қайтурувәткәнликигә аит баш тәптиш идарисиниң қарарнамиси.

Шәрқи түркистан кишилик һоқуқни көзитиш җәмийити мәзкур вәқә һәққидә баянат илан қилип, һөкүмәттин хитай билән түзгән "җинайәтчиләрни өз ара қайтуруп бериш келишимнамиси" ни авазға қоймаслиқни, уйғурларниң өйигә қураллиқ сақчиларниң бастуруп киришгә хатимә бирип, мувапиқ шәкилдә мунасивәтлик органлар тәрипидин чақирилишини тәләп қилған.

Шәрқи түркистан кишилик һоқуқни көзитиш җәмийитиниң директори нурәттин избасар әпәндим зияритимизни қубул қилип, түркийәдики уйғурларниң бихәтәрлик әндишисиниң күчийишиниң сәвәби һәққидә тохтилип өтти.

Түркийәдики бәзи уйғур тәшкилатлири болса уйғурларға қаритилған тутқун һәрикити вә хитайға қайтурветиш вәқәлириниң көптүриветилгәнликини ейтип кәлмәктә. "дувар" гезитидә илан қилинған" түркийәдики уйғурларниң өйлири немә үчүн сақчилар тәрипидин басқун қилиниду?" намлиқ хәвәрдә сөз қилған шәрқи түркистан тәшкилатлар бирликиниң рәиси һидайитуллаһ оғузхан уйғурларға қаритилған тутқун һәрикитиниң мәвҗут әмәсликини, уйғурларни тәшвишләндүрүштин сақлиниш керәкликини ейтип мундақ дегән:

" хитай билән түркийә оттурисида келишимнамә имзаланғанлиқи үчүн бир-икки уйғур тутқун қилинса, дәрһал иҗтимаий таратқуларда һәркәтлиниш болуп кетиду. Бир киши тутқун қилинса, 100 киши тутқун қилинғандәк инкас билдүрүливатиду. Уйғурларға қаритилған алаһидә бир һәркәт йоқ. Мәқситимиз кишиләрни қорқутмастин мәсилини һәл қилиш. "

Бурһан керәмниң камерадики гумандар билән бир киши әмәсликини йезилған тәптиш идарисиниң доклати.

18-январ күни тутқун қилинған абдулла мәтсәйдиниң аяли мәликә ханим зияритимизни қобул қилди. Мәликә ханимниң ейтишичә, сақчилар хитайға қарши паалийәт билән шуғулланғанлиқи испатланса, әр-аял һәр иккисини хитайға қайтурветидиғанлиқини ейитқан.

Хитай билән түркийә оттурисида имзаланған "җинайәтчиләрни өз ара қайтуруп бериш келишимнамиси" түркийәдики уйғурларниң әндишисини күнсери күчәйтмәктә.

2018-Йили бурһан керим исимлик бир уйғур түркийә сақчи даирилири тәрипидин камера хатирисидики бир гумандарға охшитилип тутқун қилинған. Тәптиш идарисидин бурһанниң камера хатирисидики гумандарға охшимайдиғанлиқи, иккисиниң охшимиған икки киши икәнликигә аит доклат кәлгән. Бирақ доклатқа қаралмиған, бурһанниң адвокатиғиму хәвәр бирәлмәй 2018-йили 5-май күни түркийә һава йоллири TK072 номурлуқ айропилан билән хитайға қайтурулған.

Әрдоған һөкүмитигә йиқин сиясәтчиләр бир уйғурниңму хитайға қайтурулмиғанлиқини ейтип келиватқан болсиму, мунасивәтлик һөҗҗәтләр бәзи уйғурларниң хитайға қайтурулғанлиқини испатлимақта.

Биз тонулған кишилик һоқуқ адвокати, профессур иляс доан әпәндимдин қайтурветиш мәркизидики уйғурларниң хитайға қайтурулуш хәвпиниң бар-йоқлиқини соридуқ. Иляс доан әпәндим соаллиримизға хәт арқилиқ җавап мундақ деди:

" хәтәр астида болғанлар бар. Лекин делосиға мән қараватқан кишиләрниң арисида қайтурветилгәнләр йоқ. Лекин бу хил әһвал йүз бәрмәйду дегили болмайду. Бәзи әһваллар йүз бериши мумкин. Болупму әтрапидикиләр билән болған алақиси йетәрлик қоюқ болмиған кишиләрниң бу хил хәтәр астида қелиш еһтималлиқи техиму чоң. Чүнки тутулуп, қайтурветиш мәркизигә соланған бирсиниң тешида көңүл бөлүдиған бирәр адими болмиса, хитайға қайтурветиш еһтималлиқи техиму юқири болиду. Чүнки түркийә хитайдин көп соммилиқ қәрз алди. Бу сәвәблик хитайға қарши күчләргә сәзгүр икәнликини көрситиш үчүн һечқандақ уруқ-туғқини болмиған уйғурларни қурбан қилмақта. Түрмигә соланған уйғурлар бихәтәррәк. Чүнки түрмиләргә тәптиш мәсул. Қайтурветиш мәркизидики уйғурларниң әһвали техиму хәтәрлик. Қайтурвитиш мәркизи ичкий ишлар министерлиқиға қарайду. Түрмидики бирси диний никаһ қилинған аяли билән тәптишниң рухситидә көрүшәләйду. Лекин қайтурветиш мәркизидики бирси адвокатидин башқа һечким билән көрүшәлмәйду."

Иляс доан әпәндим йәнә хитайға қайтурветилгән уйғурларниң тизимликигә еришиш мумкинчилики һәққидә сориған соалимизға җавап берип мундақ деди:

" тизимликни хитайға қайтурветилгәнләрниң аилә әзалири адвокатқа вакаләт бәрсә, адвокат арқилиқ тәләп қилғили болиду. Лекин бу интайин тәс. Чүнки хитайға қайтурветилгәнләрниң көпинчиси түркийәдә һечқандақ уруқ-туғқини болмиған кишиләр. Буниңдин башқа парламенит әзалири җумһур башқанлиқтин мәлумат тәләп қилса болиду. Лекин бу уларға чоқум ениқ җавап берилиду дегәнлик әмәс. "

Түркийә билән хитай оттурисидики мунасивәтниң йеқинлишиши уйғурларниң түркийәдики сиясий вә иҗтимаий паалийәтлириниң чәклимигә учришиниң асасий сәвәби дәп қаралмақта. Мисирдики уйғурларға қаритилған кәң көләмлик тутқун һәрикитиниң тәсирини техичә унуталмиған муһаҗирәттики уйғурлар түркийәниң мисирға охшаш уйғурларни кәң көләмдә хитайға қайтуруп бериш еһтималдин қаттиқ әндишиләнмәктә.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт