Isma'il qonjuq: “Türkiye hökümiti sherqiy türkistandiki zulumni körmeske salmasliqi kérek”

Korona wirusining pütün dunyagha yamrap kétishi bilen Uyghur mesilisi dunya jama'etchilikining diqqet neziridin chüshüp qéliwatqan, amérika bilen xitay otturisidiki munasiwet künsayin jiddiylishiwatqan bir peytte, yeni 27-may küni “2020-Yilliq Uyghur kishilik hoquq siyasiti qanun layihesi” amérika awam palatasidin 413 awaz bilen maqulluqtin ötti. Bu xewer türk axbaratliridimu tarqitildi. Bu türkiyediki Uyghurlar mesilisige köngül bölidighan bir qisim parlamént ezaliri, siyasiy partiyeler ezaliri hem Uyghurlar hetta türk ammisi arisida türkiye Uyghurlar bilen qandash, dindash bir dölet bolush süpiti bilen bundaq bir qanun chiqirishi kérek ikenlikini otturigha qoyushqa bashlandi.

Bu heqte köz qarishini igilesh üchün türkiye parlaménti ezasi isma'il qonjuq ependi, enqerediki haji bayram uniwérsitéti qanun fakultéti proféssori ilyas doghan, izmirdiki ege uniwérsitéti proféssori alimjan inayet, türkiyediki sherqiy türkistan teshkilatlar birliki re'isi hidayetulla oghuzxan ependiler bilen téléfon söhbiti élip barduq.

Uyghurlarni izchil halda qollap, türkiye hökümitini Uyghurlargha ige chiqishqa chaqirip kéliwatqan parlamént ezasi isma'il qonjuq ependi amérika awam palatasida Uyghurlar bilen munasiwetlik bundaq bir qanun layihesi maqullinishining sherqiy türkistan dewasi üchün intayin muhim ikenlikini tekitlep mundaq dédi: “Amérika qoshma shtatliri xitayning sherqiy türkistanliqlargha élip bériwatqan bésim siyasitini toxtitish üchün birdek awaz bilen maqulluqtin ötken bu qanun sherqiy türkistan dewasi üchün nahayiti muhim. Amérika awam palatasidiki parlamént ezalirining mutleq köpining maqullishi bilen qobul qilinishi amérika qoshma shtatlirida we amérikaning ittipaqdash döletliri bolghan yawropa birliki döletlirigimu tesiri bolidu. Shundaqla bu qanun maqullan'ghandin kéyin Uyghurlar dewasi xelq'arada resmiyleshken boldi”.

Parlamént ezasi isma'il qonjuq ependi özining “Yaxshi” artiyening parlamént ezasi bolush süpiti bilen türkiye parlaméntida türkiye hökümitinimu Uyghurlargha ige chiqishqa chaqiridighanliqini bayan qilip mundaq dédi: “Biz, yaxshi, yeni ‛iyi partiyesi‚bolush süpitimiz bilen türkiye parlaméntigha sherqiy türkistandiki insan heqliri depsendichilikini tekshürüsh komitéti qurush teklip layihesini sunduq. Epsuski adalet we tereqqiyla partiyesi bilen uning shérikining qarshi chiqishi bilen ret qilindi. Biz bundin kéyinmu burunqidekla sherqiy türkistandiki irqiy qirghinchiliqni türkiye parlaméntida anglitishni dawam qilimiz. Hökümet sherqiy türkistan mesilisini xitay bilen dost bolimen dep qurban qiliwétemdu, u yerde boluwatqan zulumni körmeske salamdu bilmeymiz. Emma biz ‛yaxshi‚ partiye bolush süpitimiz bilen türkiye parlaméntida we xelq'arada sherqiy türkistan mesilisini anglitishni dawam qilimiz. Türkiye hökümiti sherqiy türkistandiki zulumni körmeske salmasliqi kérek”.

Izmirdiki ege uniwérsitéti proféssori doktor alimjan inayet ependi amérikada qobul qilin'ghan bu qanun layihesining Uyghur tarixida körülüp baqmighan muhim bir ish bolghanliqini tekitlidi.

Enqerediki haji bayram uniwérsitéti qanun fakultéti proféssori ilyas doghan ependi “Uyghur kishilik hoquq siyasiti qanun layihesi” ning maqulluqtin ötüshi toghrisidiki köz qarishini bayan qilip mundaq dédi: “Amérika derijidin tashqiri chong dölet bolghachqa bu xil qanunlarni dölet ichidiki qanunlardinmu üstün köridu. Amérikadiki sot idarilirimu shundaq ijra qilidu, bu qanun arqiliq xitayning sherqiy türkistanda élip bériwatqan bésim siyasiti bilen chétishliqi bar bolghan kishi we shirketler qarita bezi cheklimilerni qoyalaydu. Bu xitay hökümitini qorqutidu”.

Ötken yili “Iyi” partiyesi türkiye parlaméntigha Uyghur diyaridiki insan hoquqlirini tekshürüsh komitéti qurush toghrisida telep sun'ghanidi. Bu teklipke hakimiyet béshidiki adalet we tereqqiyat partiyesining parlamént ezaliri bilen milletchi heriket partiyesining parlamént ezalirining qarshi chiqishi bilen ret qilin'ghanidi. Proféssor ilyas doghan ependi amérika awam palatasida qanun qobul qilin'ghandin kéyin türkiye parlaméntidimu bundaq bir qanun layihesi sunsa bolidighanliqini bayan qilip mundaq dédi: “Türkiye parlaméntida bundaq bir qanun layihesi sunushqa bir tosalghu yoq, lékin hakimiyet béshidiki artiyening parlamént ezalirining qollishi kérek, peqetla öktichi artiyening qollishi bilen bundaq bir qanunni maqulluqtin ötküzgili bolmaydu. Bundaq bir qanun xitay hökümitini jiddiyleshtürmeydu we Uyghurlargha élip bériliwatqan zulum bilen chétishliqi bar kishilernimu jiddiyleshtürmeydu”.

Türkiyede pa'aliyet élip bériwatqan sherqiy türkistan teshkilatlar birliki re'isi hidayetulla oghuzxan ependi amérikada qobul qilin'ghan Uyghurlar toghrisidiki kishilik hoquq siyasiti qanun layihesining türkiyede ijabiy tesiri bolidighanliqini, hazirche türkiye parlaméntida bundaq bir qanun layihesini maqullinishning imkaniyiti bolmisimu xelq ammisigha anglitishni dawam qilidighanliqini otturigha qoydi.

Amérika awam palatasida 1979-yili teywen toghrisida, 2001-yilida bolsa tibetler bilen munasiwetlik qanun maqulluqtin ötkeniken.