Amérikaning Uyghur mesilisige tutqan pozitsiyisi türkiyening Uyghur siyasitige qandaq tesir körsitishi mumkin?

• Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
  2019-06-07

Yéqindin buyan xelq'ara jem'iyetning, bolupmu amérika qoshma shtatliri bashchiliqidiki gherb döletlirining Uyghur mesilisige bolghan diqqitining küchiyishi türkiyening Uyghur siyasitige zadi qandaq tesirlerni körsitishi mumkin?

Melumki, türkiye 200 yildin buyan gherblishish yoligha mangghan bir dölet shundaqla 1957-yilidin buyan yawropa ittipaqigha eza bolush üchün tirishiwatqan bir dölet. 

Türkiye ikkinchi dunya urushidin kéyin, yeni 1952-yili nato (shimaliy atlantik ehdi teshkilati) gha eza boldi. Türkiyening gerche gherb elliri bilen bezibir kélishelmigen mesililiri mewjut bolsimu, emma iqtisadiy we tijariy jehettin gherb ellirige baghlan'ghan bir dölettur. Undaqta, amérika bashchiliqidiki gherb ellirining Uyghur mesilisige jiddiy türde diqqet aghdurushi hemde ularning xitay bilen bolghan munasiwitining yiriklishishi türkiyening Uyghurlargha qaratqan siyasitige zadi qandaq tesirlerni körsitishi mumkin?

Bu heqte ziyaritimizni qobul qilghan enqerediki istratégiyilik chüshenchiler institutining mutexessisi, doktor erkin ekrem ependi amérika qoshma shtatliri we gherb elliride Uyghur mesilisining künsayin yüksilishining türkiyening Uyghur siyasitige ijabiy tesirlerni körsitidighanliqini bayan qildi. 

Doktor erkin ekrem ependi hazir Uyghurlar mesiliside xelq'arada tarixta körülüp baqmighan bir paydiliq weziyetning otturigha chiqqanliqini, bundaq bir weziyette sherqiy türkistan ammiwi teshkilatlirining, shundaqla Uyghur ziyaliylirining némilerni qilishi kérekliki heqqide öz qarashlirini otturigha qoyup ötti.

4-Iyun küni amérika dölet mejliside “Tyen'enmin qirghinchiliqi” ning 30 yilliq xatirisi munasiwiti bilen chaqirilghan guwahliq bérish yighinida amérika siyasiy sehnisidiki 3-nomurluq shexs, amérika awam palatasining re'isi nensi pélusi qatarliq nopuzluq erbablar pütün dunyani Uyghur mesilisige köngül bölüshke chaqirghan. Uningdin bashqa yene yighin riyasetchisi jeymis mekgowérn, kéngesh palatasi ezasi marko rubiyo we tomas so'uzi, awam palatasi ezasi kristofér simit qatarliqlarning bayanliridimu Uyghurlar mesilisi otturigha qoyuldi.

Bulardin sirt amérikadiki démokratiyini ilgiri sürüsh fondi dunya Uyghur qurultiyigha “Démokratiye mukapati” berdi. Bularmu türkiye jama'etchilikining jiddiy diqqitini tartmaqta. Istanbul uniwérsitétining tarix oqutquchisi doktor ömer qul ependi bu heqtiki ziyaritimizni qobul qilip, amérika qoshma shtatlirida ötküzüwatqan pa'aliyetlerni yéqindin közitiwatqanliqini, amérika qoshma shtatliri bashchiliqidiki gherb ellirining Uyghur mesilisige köngül bölüshining islam dunyasigha shundaqla türkiyening Uyghur siyasitige ijabiy tesir körsitidighanliqini bayan qildi.

U mundaq dédi: “Amérikada d u q ötküzüwatqan pa'aliyetlerni we amérika qoshma shtatliri rehberlirining bayanatlirini közitiwatimen, menche bu ijabiy yüzlinish. Sherqiy türkistan mesilisining dunya jama'etchiliki teripidin bilinishi sherqiy türkistan weziyitining yaxshilinishi we xelq'arada xitaygha bésim peyda qilish üchün muhim dep oylaymen.”

U islam dunyasi, türk dunyasi we türkiye sükünatta turuwatqan bügünki künde amérika qoshma shtatlirida sherqiy türkistan mesilisining yüksilishining türkiye hökümitige qarita bésim peyda qilishqa paydiliq weziyet yaritidighanliqini tilgha aldi. U mundaq dédi: “Türkiyede, türk dunyasida we islam dunyasida sükünat höküm sürüwatqan bügünki künde gherb elliride, amérika qoshma shtatlirida we birleshken döletler teshkilatida sherqiy türkistan mesilisining yüksilishi türkiyedimu mesilining otturigha qoyulushigha türtke boldi. Musulman hem türkiy xelq bolghan Uyghurlarning éghir weziyitige qarita türkiye hökümitining sükünatta turuwélishi jama'et ichide naraziliq peyda qilghan idi. Uyghurlar bilen qérindash we dindash millet bolmighan gherb ellirining Uyghur mesilisige köngül bölüshi türk jama'etchilikining téximu köp diqqitini tartidu. Türk jama'etchilikining bu xil keypiyati türkiye hökümitige bésim peyda qilishi mumkin. Xelq tili boyiche éytqanda, Uyghurlar bilen dindash bolmighan milletler ulargha köngül bölüwatsa, siler némishqa köngül bölmeysiler, dep türkiye hökümitige qattiq bésim qilidu. Uning üstige türkiye uzun yillardin béri gherb elliri bilen pütünlishish siyasiti élip barmaqta, gherb elliridiki, bolupmu amérika qoshma shtatlirida Uyghur mesilisining yüksilishi türkiye hökümitining sherqiy türkistan mesilisige köngül bölüshige türtke bolidu dep oylaymen.”