22 Döletning Uyghurlar toghriliq ortaq bayanatigha türkiyening qol qoymighanliqi qattiq ghulghula peyda qildi

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2019-07-12
Élxet
Pikir
Share
Print
(Ikkinchi ret ongdin solgha) türkiye re'isi rejep tayyip erdoghan bilen xitay re'isi shi jinping "Xelq'araliq bir belwagh, bir yol munbiri yighini" din bir kün ilgiri ikki dölet kélishimige qol qoyush murasimida. 2017-Yili 13-may, béyjing.
(Ikkinchi ret ongdin solgha) türkiye re'isi rejep tayyip erdoghan bilen xitay re'isi shi jinping "Xelq'araliq bir belwagh, bir yol munbiri yighini" din bir kün ilgiri ikki dölet kélishimige qol qoyush murasimida. 2017-Yili 13-may, béyjing.
AFP

22 Döletning 10-iyul b d t da élan qilghan ortaq bayanati türkiyediki ijtima'iy taratqularda qiziq téma süpitide keng tarqalmaqta. Bayanatta "Xitayning Uyghur we bashqa musulman azsanliq milletler qarita yürgüzüwatqan keng kölemlik tutqun qilish, nazaret qilish, qayta terbiyilesh merkezlirige qamash siyasiti" eyiblen'gen.

11-Iyul küni xitay tashqi ishlar bayanatchisi géng shu'ang muxbirlargha qilghan sözide ortaq bayanat élan qilghan 22 döletni eyiblep؛ "Heq-naheqni astin-üstün qildi, junggoning ichki ishlirigha qalaymiqan arilashti, kishilik hoquq mesilisini siyasiylashturdi" dégenlerni ilgiri sürgen.

Ijtima'iy taratqular bilen gherb elliri metbu'atlirida élan qilin'ghan xewerlerge asaslan'ghanda, ortaq bayanat élan qilghan b d t kishilik hoquq kéngishige eza bu 22 dölet: awstraliye, awstriye, bélgiye, kanada, daniye, éstoniye, finlandiye, firansiye, gérmaniye, islandiye, irélandiye, yaponiye, latwiye, litwa, liyuksémburg, gollandiye, yéngi zélandiye, norwégiye, ispaniye, shiwétsiye, shwétsariye, en'gliye qatarliqlardin ibaret bolghan.

Asiya, yawropa, awstraliye we shimaliy amérika bolup 4 qit'ediki 22 démokratik döletning Uyghurlar mesilisige köngül bölüp ortaq bayanat élan qilishi türkiyediki öktichi partiye parlamént ezalirining, mutexessisler we bezi zhurnalistlar arisida ghulghula peyda qildi. Bu nuqta 11-iyul küni axsham türkiyening eng chong téléwiziye qanalliridin biri bolghan "Xaber türk" qanilidiki tonulghan zhurnalist memet akif ersoy riyasetchilik qilghan "Néme boluwatidu?" mawzuluq programmining munazire témisigha aylandi. Jumhuriyet xelq partiyesi parlamént ezasi behram shimshek ependi ümmet parchilanmisun dewatqan prézidént erdoghanning 22 dölet élan qilghan ortaq bayanatqa qol qoymighanliqini tenqidlep mundaq dédi: "Musulmanlarni, ümmetni parchilimayli dewatqan prézidéntimiz rejep tayyip erdoghan hökümiti Uyghurlargha xitaylar élip bériwatqan bésimgha qarita élan qilghan ortaq bayanatqa qol qoymidi, bu qandaq bir ümmetchilik? buning birmu musulman yaki türk döliti qol qoymaptu. Bu qandaq musulmandarchiliq?"

Arqidin tonulghan zhurnalist merwe shebnem oruch xanim sözlep, türk hökümitining Uyghurlargha yardem qiliwatqanliqini ilgiri sürüp mundaq dédi: "2009-Yilida ürümchide qirghinchiliq yüz berdi. U zaman rejep tayyip erdoghan bu xuddi bir irqiy qirghinchiliq dégen idi. Yeni xitayning Uyghurlargha élip bériwatqan bésim siyasitini irqiy qirghinchiliq dégen birla rehber idi. Men ötkende d u q ning yighinighimu qatnashtim. Melum bolghinidek gherb elliri xitaygha qattiq inkas qayturuwatidu. Uyghurlar türkiyening inkas qayturushini kütidu. Lékin shunimu dep qoyay amérika qoshma shtatliri Uyghurlargha bek ige chiqiwatidu, emma amérika 4000 etrapida Uyghurgha wetendashliq bériptu, kanadamu Uyghurlarni qollaydu, emma 5 ming etrapida Uyghurni wetendashliqqa éliptu, türkiyede bolsa 80 ming etrapida Uyghur bar".

Merwe shebnem oruch xanimning bu köz qarashlirigha qarita parlamént ezasi behram shimshek ependi 4 milyon süriyelikni qobul qilghan türkiye üchün 80 ming Uyghur héch néme emes ikenlikini tekitlidi.

Türkiye tashqi ishlar ministirliqi bayanatchisi xami ersoy ependi 2-ayning 8-küni bayanat élan qilip, xitay hökümitining Uyghurlar üstidin élip bériwatqan basturush siyasitini eyibligendin kéyin 2-ayning 14-küni hökümet bayanatchisi ömer chélip ependi enqerede, 26-chésla türkiye tashqi ishlar ministiri mewlüt chawushoghlu jenwede bayanat bérip, xitayning Uyghurlargha élip bériwatqan bésim siyasitini eyibligenidi. Bu qétim türkiye néme üchün 22 döletning ortaq bayanatigha qol qoymidi? bu heqte köz qarishini igilesh üchün hökümet bayanatchisi ömer chélik ependining ishxanisigha téléfon qilduq. Uning katipi selen xanim élxet yézishimizni dégendin kéyin, ehwalni dep yazghan bolsaqmu jawab kelmidi.

Arqidin burundin tartip Uyghur mesilisige köngül bölüp kéliwatqan hazir hökümetning ittipaqdash partiyeliridin biri bolghan büyük birlik partiyesi re'isi mustafa destichi ependi bilen téléfon söhbiti élip barduq. U, mundaq dédi: "22 Döletning b d t da élan qilghan ortaq bayanatigha türkiye bashchiliqidiki birmu musulman döletning qol qoymighanliqi rastinila échinishliq. Biz türkiyening buni tüzitishini telep qilimiz. Biz türkiyening Uyghur mesiliside musulman döletlerge hetta gherb döletlirige bashlamchiliq qilishini kütüwatattuq. Türkiye hökümitining qol qoymighanliqi türkiyening Uyghurlargha tutqan pozitsiyisini ipadilep bérelmeydu. Türkiye her da'im Uyghur qérindashlirini qollaydu".

Mustafa destichi ependi sherqiy türkistan dewasining partiyesining milliy dewasi ikenlikini bayan qilip mundaq dédi: "Sherqiy türkistan dewasi bizning milliy dewayimiz. Sherqiy türkistanliq qérindashlirimiz bügün bésim astida turuwatqanda biz sükütte turalmaymiz. Biz büyük birlik partiyesi bolush süpitimiz bilen her da'im sherqiy türkistanliqlarni qollap kelduq, bundin kéyinmu qollaymiz".

Enqerediki istratégiyilik chüshenchiler instituti mutexessisi doktor erkin ekrem ependi 22 démokratik döletning jaza lagérlirigha qarshi pikir birlikide bolushi we ortaq bayanat élan qilishining ehmiyitining zor ikenlikini, türkiye hazir xitay bilen bolghan munasiwitini kücheytish siyasiti élip bériwatqan bolghachqa buninggha qol qoymighanliqini bayan qildi.

Türkiyening eng chong ammiwi teshkilatliridin türk ojaqliri we türkiyediki sherqiy türkistan ammiwi teshkilatliri, bezi parlamént ezaliri ijtima'iy taratqular arqiliq bayanat élan qilip, türkiye hökümitini eyiblidi.

Toluq bet