Ваң йиниң түркийә зияритидә уйғур мәсилиси музакирә қилинди

Әнқәрәдин ихтиярий мухбиримиз әркин тарим тәйярлиди
2023.07.27
WangYi-HakanFidan-AP Түркийә ташқи ишлар министири хақан фидан (оңда) хитай ташқи ишлар министири ваң йи (солда) билән қол елишип көрүшти. 2023-Йили 26-июл әнқәрә
AP

Хитай ташқи ишлар министири ваң йиниң 26-июлдики түркийә зиярити “шәрқий түркистан” намидики аммиви тәшкилатларниң, шундақла түрк тәшкилатлириниң наразилиқиға учриди. Һәрқайси ахбарат васитилириниң хәвәрлиригә асасланғанда, икки дөләт ташқи министирлири оттурисидики сөһбәттә уйғур мәсилиси муһакимә темилиридин орун алған.

Хәвәрләрдин мәлум болушичә, түркийә ташқи ишлар министири хақан фидан (Hakan Fidan) билән ваң йи 26-июл күни көрүшкән. Көрүшүштин кейин ваң йини түркийә пирезиденти рәҗәп таййип әрдоған қобул қилди. Дәл мушу мәзгилдә истанбулдики уйғурлар хитай консулханисиниң алдида наразилиқ намайиши өткүзди. Дуня уйғур қурултийи вәхписи, уйғур академийәси вәхписи, шәрқий түркистан тәтқиқат вәхписи, уйғур тәтқиқат мәркизи вә уйғур һәрикити тәшкилати ортақ баянат елан қилип, хитай һөкүмитини уйғурларға йүргүзүватқан ирқий қирғинчилиқни дәрһал тохтитишқа, түркийә һөкүмитини уйғурларниң йәттә түрлүк тәлипини хитай ташқи ишлар министири билән болған учришишта оттуриға қоюшқа чақирди. Шуниң билән биргә түркийәдики көп санда аммиви тәшкилатлар иҗтимаий таратқулар арқилиқ хитай ташқи ишлар министири ваң йигә наразилиқ билдүрүп, түркийә һөкүмитини уйғурларға игә чиқишқа чақирди.

Бәш аммиви тәшкилат елан қилған ортақ баянатта йәнә лагер вә түрмиләрдә тутуп турулуватқан бигунаһ кишиләрниң дәрһал қоюп берилиши тәкитлинип “хитайларниң шәрқий түркистанға көчүп келиши тохтисун! ”, “ана тил маарипи вә диний етиқад әркинлики дәрһал әслигә кәлтүрүлсун! ”, “уйғурларниң уруқ-туғқанлири билән болған алақиси нормаллашсун! ” дегәндәк тәләплириму оттуриға қоюлған.

Хитай ташқи ишлар министири ваң йи 2021-йили 25-мартта әнқәрәгә зиярәткә кәлгәндә түркийәдики өктичи партийәләр вә уйғур тәшкилатлириниң қаттиқ наразилиқиға учриған иди. Икки йил өткәндин кейин елип барған бу зияритиниң арқа көрүнүши немә? әнқәрәдики уйғур тәтқиқат институти мудири, истратегийә мутәхәссиси доктор әркин әкрәм әпәнди хақан фидан билән ваң йи учришишида уйғур мәсилисиниң күнтәртипкә кәлгәнликини илгири сүрди.

 “ийи” партийәсиниң ташқи сиясәткә мәсул муавин башлиқи муһәммәд наҗи җинисли (Muhammet Naci Cinisli) әпәнди ваң йиниң түркийә зиярити тоғрисидики соалимизға җаваб берип мундақ деди: “қайси сәвәбтин болушидин қәтийнәзәр шәрқий түркистан мәсилисиниң хәлқаралишиши бизни хурсән қилмақта. Бундақ бир вәзийәттә түркийә бу мәсилигә көңүл бөлмисә түрк хәлқиниң көңлини рәнҗитиду. Түркийәдин мәдәт күтүватқан милйонлиған уйғурларниң қәлбини зедә қилиду. Шуңа түркийә һөкүмити бу мәсилигә көңүл бөлүши һәмдә бу мәсилини һәл қилишниң йолини издиши керәк, дәп ойлаймән. Биз ‚ийи‛ йәни ‚яхши‛ партийәси болуш сүпитимиз билән бундин бурун түркийә парламентида вә башқа хәлқара сорунларда шәрқий түркистан мәсилисигә қандақ игә чиққан болсақ бундин кейин техиму күчлүк һалда игә чиқимиз.”

Доктор әркин әкрәмниң қаришичә, уйғур мәсилиси һәрқачан түркийә билән хитай оттурисидики муһим мәсилиләрниң бири болуп кәлмәктә. У мушундақ бир арқа көрүнүш мәвҗут болуватқан әһвалда хитайниң бу мәсилини түркийәниң алдиға қоюп туридиғанлиқини, хақан фиданниңму бу мәсилини оттуриға қойидиғанлиқи һәққидә өз қарашлирини биз билән ортақлашти.

Хәлқара мунасивәтләр мутәхәссиси мәмәт тохти атавулланиң қаришичә, хитай һөкүмити түркийәдә йеқинда тәшкилләнгән йеңи һөкүмәт билән болған бир қатар һәмкарлиқ түрлирини җиддий әмәлгә ашурушқа киришкән. У бу һәқтики соалимизға җаваб берип, ваң йиниң бу қетимқи түркийә зияритигә йошурунған бир қатар амиллар һәққидә өз пикрини баян қилди.

26-Июл күни хитай ташқи ишлар министири ваң йи башчилиқидики һәйәт билән түркийә ташқи ишлар министири хақан фидан башчилиқидики һәйәтниң учришишида түркийә билән хитай оттурисидики сода мунасивити, район характерлик вә хәлқара мәсилиләр вә “йеңи йипәк йоли” ниң түркийә қисмиға даир мәсилиләр тоғрисида музакирә елип берилидиғанлиқи хәвәр қилинди. Игилишимизчә, түркийә ташқи ишлар министири хақан фидан уйғурларниң еғир вәзийити тоғрисидиму тохталған болсиму, түркийәдики ахбаратларда бу һәқтә тәпсилий мәлумат берилмиди. Сиясий анализчилар алдимиздики күнләрдә буниң ашкарилинидиғанлиқини илгири сүрмәктә.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.