Türkiyediki Uyghur musapirlirida xitaygha qaturulush endishisi kücheymekte

Muxbirimiz erkin
2019-08-15
Élxet
Pikir
Share
Print
Türkiye ichki ishlar ministiri sulayman soylu ependi qatarliqlar muxbirlarni kütüwélish yighinida. 2019-Yili 27-iyul.
Türkiye ichki ishlar ministiri sulayman soylu ependi qatarliqlar muxbirlarni kütüwélish yighinida. 2019-Yili 27-iyul.
RFA/Erkin Tarim

Yéqindin béri chet'el taratqulirida türkiyediki Uyghur musapirlirining xitaygha qayturulush endishisi ichide yashawatqanliqi heqqidiki xewerler keng tarqilishqa bashlidi. Bu heqtiki xewerlerde zinnetgül tursun isimlik Uyghur ayalning ikki balisi bilen qoligha tajik pasporti tutquzulup, tajikistan'gha yolgha sélin'ghanliqi, tajikistanning bu ayalni xitaygha ötküzüp bergenliki heqqidiki uchurning Uyghurlardiki bu endishining téximu küchiyishige seweb bolghanliqi tekitlenmekte.

Nöwette türkiyening qiriqlar'eli wilayitidiki pehliwanköy köchmenlerni qayturush merkizide tutup turuluwatqan exmet shemshidin bu xil ensizlik ichide yashawatqan ene shundaq Uyghurlarning biridur. Bu yil 5‏-ayning axirida tutqun qilin'ghan 29 yashliq exmet shemshidinning bu merkezde yétiwatqinigha ikki yérim aydek waqit bolghan iken. Exmet shemshidinning firansiye agéntliqigha bildürüshiche, istanbulda aptomobil zapchaslirini ishlepchiqirish karxanisi qurghan, türkiyede qanunluq turush we ishlesh ruxsiti bolghan exmet shemshidin nöwette da'iriler teripidin "Uyghur milliy herikiti" namliq "Térrorluq" teshkilatigha pul yardem qilish bilen eyiblenmekte iken. 

Halbuki, bu xil endishe ichide yashawatqan Uyghur musapirlar yalghuz exmet shemshidinla emes. Nöwette türkiyening bashqa jayliridiki köchmenlerni qayturush merkezliride tutup turuluwatqan az dégende 3 neper Uyghur musapirining ismi bizge melum. Türkiyening melum jayidiki bir köchmenlerni qayturush merkizide tutup turuluwatqan bir Uyghur musapirining adwokati yilmaz abduhalim ependining bildürüshiche, türkiye dölitining Uyghurlarni qayturmasliq heqqide éniq siyasiti bolsimu, bezide byurokratliq xataliqlar sewebidin qayturuwétilidighan ehwallarmu yüz bérip turidiken. U mundaq deydu: "Uyghurlarning ehwali shu, burundin tartip bu xil hadisiler bolup keldi. Bu yerdiki mesile shuki, ular birer bixeterlik mesilisige seweb bolidu we arqidin qoyup bérilidu. Bu arida bir-ikki qétim qayturuwétilidighan ehwallar yüzberdi. Emma buning sirtida Uyghurlar prinsip jehettin qayturulmaydu. Elwette, bezi alahide ehwallar buning sirtida. Mesilen, buningda ikki qa'ididin tashqiri ehwal yüz berdi. 1‏-Qétimliqida 3 adem qayturuldi. 2‏-Qétimliqida bir ayal bilen uning ikki balisi qayturuldi. Mehkimiler köp ehwallarda qayturulushqa qarshi ijabiy qararlarni béridu. Emma 2 ay, 3 ay, 4‏-5 ay, 6 ay, birer yildek yétip kétidighan ehwallar yüz bérip turidu." 

Nöwette, abdulhalim yilmaz 5-6 Uyghurning adwokatliqini qiliwatqan bolup, ularning ikkisi köchmenlerni tutup turush merkizide tutup turulmaqta iken. U 14‏-awghust küni ziyaritimizni qobul qilghanda tutqundiki Uyghurlarning birining ehwali heqqide toxtilip, türkiye asasi qanun mehkimisining bu Uyghurni xitaygha waqitliq qayturmasliq heqqide qarar chiqarghanliqi, nöwette uning pütünley qoyup bérilishi üchün memuri mehkimige erz sun'ghanliqini bildürdi. 

Abduhalim yilmaz mundaq dédi: "(Uni) qoyup bermidi. Ijtima'iy tertip üchün xeterlik dep yéziptu. Bu ehwallar shuningdin kélip chiqiwatidu, oxshimighan wilayetlerdiki köchmenler idariliri oxshimighan shekilde qarar bermekte. Beziler ishigha xam, beziler ish bilmeydu. Bu ehwallargha mushular seweb boluwatidu, dep qaraymen. Biz memuri mehkimige erz sunduq, uning qayturulush qarari bikar qilinsun dep. Bir aydin kéyin qarar chiqidu. Buning aldida asasi qanun mehkimisi qarar chiqarghan, bu kishini qayturmanglar dep. Biz uning qoyup bérilishini telep qilduq, bularning hemmisi birge béjirilidu, bu yerdiki kashila mana shu." 

Nöwette türkiyediki köchmenlerni qayturush merkezliride zadi qanchilik Uyghurning tutup turuluwatqanliqi melum emes. Biz 14‏-awghust küni türkiye köchmenler idarisige téléfon qilghan bolsaqmu, lékin téléfonimizni héchkim almidi. Türkiyediki Uyghur teshkilatlirining ilgiri sürüshiche, türkiye hökümiti qurban héyt harpisida türkiyening her qaysi köchmenlerni qayturush merkezliridiki 40 tek Uyghurni qoyup bergen. Istanbuldiki "Sherqiy türkistan tetqiqat we xewerler merkizi" ning mes'uli hamitxan köktürk ependi 40 tek Uyghurning qoyup bérilgenlikini delillidi, lékin u yene 7 dek Uyghurning téxiche qoyup bérilmigenlikini bildürdi. 

Hamitxan köktürk mundaq dédi: "Hazirghiche 47 kishi solaqliq iken. 47 Kishidin 40 ni mushu héyttin burun qoyup bériptu, yeni ötken jüme küni. Shularning ichidiki 7 kishi bar iken. Bu 7 kishining 3 i erkek 4 i ayal iken. Türkiye istixbarati bu kishilerni xewplik ademler, dep doklat bériptiken, qoyup bermeptu."

Hamitxan köktürk yene mundaq dédi: "Bu ishlarni xitayning tesiri bilen boluwatidu dések toghra bolidu. Ichki ishla ministiri (zinnetgül mesilisi heqqide) bayanat berdi. Mushu xataliqni kim sadir qilghan bolsa, biz sürüshtürimiz dep. Emdi ketkini ketti, emma bu ishni buningdin kéyin jiddiy tutsaq qayturmaydighan bolidu. Mawu 47 ademnimu sorawatidu, hazir." 

Qurban héyt harpisida türkiye ichki ishlar ministiri sulayman soylu sherqiy türkistan ma'arip we hemkarliq jem'iyitining re'isi hidayetulla oghuzxan bashchiliqidiki Uyghur wekiller bilen söhbet ötküzgen. Sherqiy türkistan ma'arip we hemkarliq jem'iyitining ashkarilishiche, yighinda Uyghur wekiller zinnetgül weqesi köchmenlerni tutup turush merkezliridiki Uyghur musapirlar mesilisi qatarliq bir qanche témini otturigha qoyghan. Sulayman soylu zinnetgül weqesini tekshüridighanliqi, tajikistanning enqerede turushluq elchisining tashqi ishlar ministirliqigha chaqirtilghanliqini bildürgen. 

Abdulhalim yilmaz ependining bildürüshiche, köp qisim Uyghurlar qoyup bérilgen bolsimu, lékin ularning soti dawam qilmaqta iken. U mundaq dédi" : men peqet musapirlarning délolirini ishleymen. Bir munche Uyghur bar, hazir ésimde qalghan Uyghurlargha a'it 6-7 délo bar. Hazir men wakaletlik qiliwatqan Uyghurlardin 2 kishi tutup turuluwatidu. 2 Kishi ichide qalghanlirining hemmisi qoyup bérildi, lékin délosi sirtta dawam qiliwatidu. Ular azad qilindi, emma soti axirlashmidi." 

Türkiyening qiriqlar'eli wilayitining pehliwanköy köchmenlerni qayturush merkizide tutup turuluwatqan exmet shemshidinning firansiye agéntliqigha bildürüshiche, nöwette mezkur qayturush merkizidiki köp qisim Uyghurlar qoyup bérilgen. Lékin exmet shemshidinning ayali firansiye agéntliqigha qilghan sözide uning yoldishining néme üchün qamaqxanida emes, belki köchmenlerni qayturush merkizide tutup turuluwatqanliqigha héchqandaq chüshenche bérilmigenlikini bildürgen.

Toluq bet