Türkiye tashqiy ishlar ministirliqining Uyghurlargha a'it mexpiy höjjiti ashkarilandi

Muxbirimiz erkin
2021-08-26
Share
turkiye-xitay-yighin.jpg Xitay türkiye diplomatik yighinidin körünüsh. 2018-Yili 15-iyun, béyjing.
AP

24-Awghust küni türkiye tashqiy ishlar ministirliqining Uyghurlargha a'it bir mexpiy höjjiti ashkarlinip, türkiye-xitay arisida "Ortaq bixeterlik ish birliki méxanizimi" qurulghanliqi, xitayning bu méxanizimni ishlitip, türkiyediki Uyghurlarni qayturup kétishke urunuwatqanliqi melum boldi. Ashkarlinishiche, türkiye tashqiy ishlar ministirliqining tetqiqat-bixeterlik ‍idarisi teripidin 2020-yili 3-ayda tayyarlan'ghan bu höjjette, xitay hökümiti ‍ötküzüp bérishni telep qilghan 8 Uyghurning ismi tilghan élin'ghan.

Türk taratqulirida ashkarlan'ghan bu höjjetni ularning qandaq qolgha chüshürgenliki melum emes. Türkiye edliye ministirliqi, milliy istixbarat idarisi, tashqiy ishlar ministirliqining alaqidar tarmaqlirigha ewetilgen höjjette, "Türkiye-xitay bixeterlik ish birliki méxanizimi" gha asasen xitayning enqerediki elchixanisidin tapshurup élin'ghan abduqadir yapchan, enwer turdi, eli abletke alaqidar "Jinayetlerge baghlinishliq delil ‍ikenliki qeyt qilin'ghan qoshumche höjjetler" ning sunulghanliqi tekitlen'gen.

Höjjette yene xitay elchixanisining idris hesen, enwer turdi, abduxéwér jélil, nurullah memet, abduréhim memet'eli, eli ablet we memet yüsüp abdukérimning türkiye edliyeside dawam qiliwatqan sotining tepsilati bilen teminleshni telep qilghanliqi qeyt qilin'ghan. Biraq höjjette xitay elchixanisidin élin'ghan atalmish "Deliller" ge a'it qoshumche höjjetlerning mezmuni bérilmigen.

Mezkur höjjet 25-awghust türkiyediki ‍öktichi partiye, ‍adwokat we kishilik hoquq pa'aliyetchilirining derhal diqqitini qozghidi. "Kélechek" partiyesining mu'awin re'isi selchuq özdagh radiyomizning ziyaritini qobul qilip, xitayning türkiyening ichkiy ishlirigha arlishiwatqaniliqi, bezide türkiye hökümitiningmu uninggha yol qoyuwatqanliqini bildürdi.

Selchuq özdagh mundaq dédi: "Xitay ichkiy ishlirimizgha arilishiwatidu. Xitay ichkiy ishlirimizgha arlashturulmasliqi kérek. Türkiye jumhuriyitini bashquruwatqanlar bu mesilide bek sezgür, bek tuyghun bolushi, shuning bilen bir waqitta nahayiti keskin bolushi lazim. Emma körüwatqinimizdek, da'im xitay bilen bolghan soda munasiwiti, her xil pul oborot kélishimliri, bezi toxtamlar we her xil shert-shara'it xaraktérliq sewebler tüpeyli xitaygha yol qoyuluwatqanliqini perq étiwatimiz."

Selchuq özdaghning éytishiche, türkiyede edliye musteqil bolup, hökümet buninggha qarita izahat bérishi kérek iken.

U mundaq deydu: "Türkiye jumhuriyiti sot mehkimilirining qararliri türkiyeni baghlaydu, xitayni baghlimaydu. Bu nuqtida ‍ikki terepning bir kélishimi bolup, u bu ramka ichide uchur telep qilghan bolsa haman bérilsun. Biraq türkiyede edliye musteqil, uninggha héchkim arilishalmaydu. Uning bundaq telipini yézip ewetishi kérek. 'jinayetchilerni almashturush kélishimi' parlaméntning tashqiy ishlar komissiyeside. Hökümet buningghimu izahat bermidi. Démokilisning qilichidek bu kélishimlerni saqlitishi türkiyediki 70-80 mingdek Uyghur, qirghiz, qazaq türkilirini endishide yashashqa mehkum qilidu."

Melum bolushiche, bu höjjettiki shexsler türkiye amanliq ‍organliri teripidin izchil közitilip kéliwatqan kishiler bolup, ulardin abduqadir yapchan téxi yéqinda türkiye sot mehkimisi teripidin aqlan'ghan. Idiris hesen bu yil 7-ayda türkiyedin yawropa ellirige panahliq izdep méngip marakeshning kasablanka xelq'ara aydurumida tutulup qalghan. Bu weqe xelq'arada zor ghulghula qozghighan. Intérpol ‍ötken hepte uninggha chiqirilghan qizil renglik tutush buyruqini bikar qilghan idi.

Biz 25-awghust müxpiy höjjette tilgha élin'ghan Uyghurlardin en‍wer turdini ziyaret qilduq. Xitay da'iriliri 2016-yili enwer to'urdini türkiyedin resmiy telep qilghan. U 2017-yili türkiye amanliq organliri teripidin "Térorliqqa chétishliq" dégen guman bilen tutqun qilinip bir yildek solap qoyulghan idi. Enwer turdining radiyomizgha éytishiche, u qoyup bérilgen bolsimu, lékin hazirgha qeder izchil türk amanliq organlirining tizimlikide iken.

Biraq türkiyediki adwokatlarning éytishiche, türkiyening Uyghurlarni xitaygha qayturup bérish resmiy siyasiti yoq bolup, qismen ehwallar buningdin mustesna iken. Uyghur musapirlar mesilisige ariliship kéliwatqan türk adwokati feruq keleshtimur 25-awghust bu heqtiki ziyaritimizni qobul qildi. Uning éytishiche, Uyghurlarning tutqun qilinishigha bezide türkiyediki Uyghurlargha qarshi guruhlar seweb bolidiken.

Feruq keleshtimur mundaq dédi: "Türkiyening Uyghurlarni xitaygha qayturush, deydighan bir ijra'ati yoq. Biraq buyerdiki hadisilerge shu seweb bolup keldi. Türkiyede Uyghurlargha, yeni sherqiy türkistanliqlargha qarshi bir qisim guruppilar bar. Bu guruppilar sherqiy türkistanliqlarni pemlep turup, türk organlirigha pash qilidu. Birsini pash qilish türk qanun organlirigha mes'uliyet artidighanliqi üchün alaqidar tarmaqlar heriketke ötüshi kérek. Pash qilin'ghuchi chet ellik bolghanliqi üchün qayturush merkizige élip bérilidu," dédi.

Uning éytishiche, ilgiri Uyghurlarni tajikistan'gha qayturush weqesi yüz bergen bolsimu, lékin buning bir ayrim ehwal ikenliki, qayturush orunlirigha ewetilgen Uyghurlarning asasen qoyup bérilidighanliqini bildürdi.

U mundaq deydu: "Türkiye jumhuriyiti döliti Uyghurlarni qayturmaydu. Peqet köchmenlerni qayturush merkezlirige ‍alidu. Bu orunlargha élin'ghanlar noqul Uyghur türklirila emes. Qanunluq turush ruxsiti bolmighan yaki jinayetke ariliship qalghan chet elliklerning hemmisi köchmenlerni qayturush merkizige élinidu… emma Uyghurlarning turushluq ruxsiti bolmisimu, asasen qoyup bérilidu."

Lékin selchuq özdagh, Uyghurlarni da'im bundaq tutqun qilishning türkiye üchün eyib ikenliki, Uyghurlarni nishanliq pash qilish heriketlirige qarita türkiye amanliq organliri we edliye tarmaqlirining hushyar bolushini telep qildi. Selchuq özdagh mundaq dédi: "Xitayning türkiyeni ishlitiwatqan jasuslirimu bar. Ularning her xil pash qilishlirigha qarita bu kishilerni ‍öyliridin tutup kélip qolgha élish, bezide ularni bashqa döletlerge yolgha sélish türkiye üchün eyibtur. Türkiye bu nuqtida téximu hushyar bolushi kérek… ularning bu shekilde pat-pat axturulushi, qolgha élinishi, bashqa 70-80 ming Uyghur türklirini endishige salidu. Türkiye jumhuriyitini bashquruwatqanlar meyli sot, meyli amanliq tarmaqliri bolsun, téximu diqqet qilishi, ularni bi'aram qilmasliqi kérek."

Türkiyediki yene bezi adwokatlarning éytishiche, bu kishilerni türkiye-xitay "Ortaq bixeterlik ish birliki méxanizimi" gha asasen xitaygha ötküzüp bérishke qanun yol qoymisimu, biraq ularning waqitliq tutqun qilinish éhtimalliqi mewjut iken.

Türkiyediki haji bayram weli uniwérsitétining qanun proféssori, adwokat ilyas doghanning 25-awghust muxbirimizgha ewetken bu heqtiki yazma bayanatida: "'ortaq bixeterlik ish birliki méxanizimi' bolghan teqdirdimu, türkiyening bu kishilerni sotlimay turup ötküzüp bérishi qanun jehettin mumkin emes. Biraq shundaqtimu bu telep tüpeyli bu kishiler waqitliq tutqun qilinishi mumkin. Bu xil éhtimalliq yuqiri. Shunga bu kishilerning bizge derhal wakaletnamesi bérishi kérek," déyilgen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet