Уйғурлар немә үчүн түркийәдин явропа дөләтлиригә қачиду?

Ихтиярий мухбиримиз әркин тарим
2019-11-01
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Шәрқий түркистан қаршилиқ көрситиватиду-бизчу? дегән темида йиғинда шәрқий түркистан маарип вә һәмкарлиқ җәмийитиниң рәиси һидайәтуллаһ оғузхан сөз қилмақта. 2015-Йили 7-март, түркийә.
Шәрқий түркистан қаршилиқ көрситиватиду-бизчу? дегән темида йиғинда шәрқий түркистан маарип вә һәмкарлиқ җәмийитиниң рәиси һидайәтуллаһ оғузхан сөз қилмақта. 2015-Йили 7-март, түркийә.
RFA/Arslan

Түркийәдә туруш рухситиға еришкән бәзи уйғурлар немә үчүн явропа дөләтлиригә қачиду?

Мәлум болғинидәк, түркийә қазақистандин қалсила уйғур муһаҗирлар әң көп олтурақлашқан дөләт һесаблиниду. Түркийә ичкий ишлар министири сулайман сойлуниң баянатиға асасланғанда, һазир түркийәдә иқамәт билән туруватқан уйғурларниң сани 20 миң әтрапида икән. Ундақта, түркийәдә туруш рухситигә еришкән бәзи уйғурлар немә сәвәпләрдин явропа дөләтлиригә кетишкә уруниду? 

Илгири бир йил түркийәдә турғандин кейин германийәгә кәткән тохтирози обулқасим әпәнди уйғурларниң түркийәни ташлап явропа дөләтлиригә кетишидики сәвәбләр һәққидә тохтилип, мундақ деди: «буниң сәвәблирини мән мундақ дәп ойлаймән. Биринчидин, түркийәниң ишләш рухсити бәрмәйватқанлиқи, иккинчидин, түркийәдики ишсизлиқ вә турмушниң қийин болуши, үчинчидин, йеқиндин буян түркийә билән хитай оттурисидики мунасивәтниң йеқинлишишидин болған. Һәммимизгә мәлум болғинидәк, йеқинда түркийәниң бир уйғур аялни икки балиси билән бирликтә таҗикистан арқилиқ хитайға қайтуриветиши түркийәдики уйғурлар арисида келәчәктә түркийәму оттура асия дөләтлиригә охшаш болуп қаларму дегән әндишини пәйда қилған, дәп ойлаймән. Чүнки германийәгә қечип кәлгән уйғурларниң көпинчиси мушундақ қарашта боливатиду.»

Тохтирози обулқасим әпәнди түркийәдә бир йил турғандин кейин 2016-йили 8-айда сабиқ югославийәдин парчилинип мустәқил болған мәлум бир дөләт арқилиқ германийәгә қечип кәлгән. У өзиниң түркийәдин кетишидики сәвәбиниңму юқуриқиларғә охшап кетидиғанлиқини билдүрди. 

Түркийәдә уйғурларниң нопусиниң көпийишигә әгишип уйғурларниң сияси, иқтисадий вә иҗтимаий мәсилилириму күн сайин көпәймәктә. Түркийәдики шәрқий түркистан аммивий тәшкилатлири, болупму истанбулдики шәрқий түркистан маарип вә һәмкарлиқ тәшкилатиниң рәиси һидайәтулла оғузхан әпәнди йеқиндин буян түркийәдин явропа дөләтлиригә қечиш йолида деңиздә ғәриқ болуп өлгән, һәр қайси дөләтләрдә тутулуп хитайға қайтурулуш хәвпигә учраватқан уйғурларниң барлиқини оттуриға қойди. 

Һидайәтулла оғузхан әпәнди түркийәниң кейинки 7-8 йил ичидә 25 миң уйғурни қобул қилғанлиқини, буниң 95 пирсәнтигә узун муддәтлиқ иқамәт бәргәнликини тәкитләп өтти. 

Қиммәтлик радийо аңлиғучилар, түркийә ишсизлиқ нисбити әң юқири дөләтләрниң бири һесаблиниду. Өткән ай дөләт елан қилған истатистикиларға асасланғанда, түркийәдики ишсизларниң сани 14 милйон 500 миң әтрапида болуп, һәр 4 яштин бирси ишсиз икән. Һидайәтулла оғузхан әпәнди уйғурлар ичидики ишсизлиқниң бәкла еғир икәнликини, 25 миң уйғур ичидә 4-5 йүз уйғурниңла хизмити барлиқини баян қилди. 

Ундақта, түркийәдики уйғурларниң әнсирәшлири тоғриму? зияритимизни қобул қилған әнқәрәдики уйғур тәтқиқати иниститутиниң мудири, доктор әркин әкрәм әпәнди түркийә-хитай мунасивитиниң күчийиватқанлиқини, түркийәниң иқтисадий әһвалиниң төвәнләватқанлиқини, бундақ әһвалда һөкүмәтниң уйғурларға көп ярдәм қилалмайдиғанлиқини баян қилди. 

Доктор әркин әкрәм сөзиниң давамида йәнә вәзийәтниң өзгирип туридиғанлиқини, шуңа қийинчилиқта яшаватқан уйғурларниң сәвир қилишниму билиши керәкликини баян қилди.
Игилинишичә, йеқиндин буян бәзи уйғурлар явропаға қечип меңиш җәрянида тутулуп қелип, түркийәгә қайтурулған. Йәнә бәзи уйғурлар тутулуп қалған дөләтләрдә давамлиқ тутуп турулмақта. Доктор әркин әкрәм әпәнди түркийәгә қайтурулған уйғурларниң кимликигә түркийәниң бәлгә уруп қоюдиғанлиқини, буниң билән түркийәниң уларға болған ишәнчисиниң йоқилидиғанлиқини, шуңа мәсилисидә һәр бир уйғурниң әстайидил ойлиниши керәкликини әскәртип өтти. 

Биз игилигән мәлуматларға асанланғанда, 2019-йилида көп сандики уйғурлар явропа дөләтлиригә қечишқа урунған болсиму, әмма аз сандикиләр нишан қилған дөләтләргә баралиған, көп қисми йерим йолларда тутулуп, түркийәгә қайтуриветилгән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт