Йиғивелиш лагерлирини ақлашқа тиришқан журналист муһәррәм сарикая қаттиқ тәнқидкә учриди

Ихтиярий мухбиримиз азиғ
2019-11-26
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Мәлум базарниң кириш-чиқиш еғизидин өтишиватқан уйғурлар вә сақчи қалпиқи. 2019-Йили 31-май, хотән.
Мәлум базарниң кириш-чиқиш еғизидин өтишиватқан уйғурлар вә сақчи қалпиқи. 2019-Йили 31-май, хотән.
AFP

«Хәбәр түрк» гезитиниң әнқәрә вәкили, журналист муһәррәм сарикаяниң мақалисидә ейтилишичә, бир қисим түрк журналистлар хитай һөкүмитиниң орунлаштуруши билән йеқинда уйғур районида зиярәттә болған. Муһәррәм сарикая зияритидин кийин 17-ноябир күни «хәбәр түрк» гезитидә «тәрбийәләш мәркәзлири-техника инқилаби һәл қилалмиған бирдин-бир мәсилә» намида мақалә елан қилған болуп, мақалә түркийә мәтбуатлири вә иҗтимаий алақә васитилиридә зор ғулғула қозғиди.

Муһәррәм сарикая бу қетимлиқ түрк журналистлириниң уйғур райони зияритиниң мәқситини мақалисидә ениқ қилип: «дуняниң диққитини тартқан, террорлуқниң алдини илиш үчүн қурулған кәспи тәрбийәләш мәркәзлирини кезиш вә хәлққә чүшәндүрүш» дәп язған. Муһәррәм сарикая зияритиниң мәқсити юқириқи ениқлимисида әскәрткинидәк «хитайниң террорлуқниң алдини илиш үчүн қурған тәрбийәләш мәркәзлирини хәлққә тонуштуруш» тин ибарәт икән. Бу нуқтидин қариғанда, ғәрблик журналистларниң хитай зияритидики «хитайниң уйғур районидики сиясәтлирини тәкшүрүш, йиғивелиш лагерлириниң һәқиқий әһвалини билиш» мәқсити билән рошән пәрқлинидиғанлиқини көрүвалғини болидикән.

Мақалидә йиғивелиш лагерлири шинҗаң иҗтимаий пәнләр академийәсидин профессор шү җийәнйиң, ташқи ишлар министирлиқи асия-африқа бөлүминиң мудир ярдәмчиси чийән минҗийән қатарлиқ хитай һөкүмәт хадимлириниң баянлириға асасән чүшәндүрүлгән болуп, бирләшкән дөләтләр тәшкилати мутәхәссислири яки хәлқара мустәқил кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң доклатлири пәқәтла тилға илинмиған. Мақалидә пүтүнләй хитай тәшвиқатлиридики кона баянлар тәкрарланған болуп, уйғур райониниң террорлуқ тәһдитигә дуч кәлгәнлики, хитай һөкүмитиниң бу хил тәдбирләр арқилиқ террорлуқниң алдини иливатқанлиқи, террорлуқ хаһиши болғанларниң тәрбийәлинип җәмийәткә қайтидиғанлиқи йезилған.

Мақалидә аптор бир милйондин көп уйғурниң йиғивелиш лагерида икәнликини хитай даирилириниң рәт қилғанлиқини ейтқан болсиму, әмма мақалидә дейилишичә, хитай даирилири муһәррәм сарикайиниң йиғивелиш лагерлириниң сани вә қанчилик уйғурниң йиғивелинғанлиқиға аит соалиға җаваб бәрмигән. Диққәт тартидиған йәнә бир нуқта муһәррәм сарикая мақалисидә түркийә билән уйғурларниң қериндашлиқ мунасивитини тилға алған болсиму, лекин хитай һөкүмити бу йил 7-айда елан қилған «ақ ташлиқ китаб» та уйғурларниң түркий қовм икәнликини рәт қилғаниди.

Муһәррәм сарикаяниң мақалиси елан қилинғандин кийин журналистлар тәрипидин күчлүк тәнқидкә учриди. Шаир вә язғучи осман октай «хитай муһәррәм сарикаяниму бояпту» намида мақалә елан қилип, муһәррәм сарикаяни күчлүк тәнқид қилған. Мақалидә муһәррәм сарикая хитайда йәп ичип, һәшәмәтлик меһманханиларда йитип, хитайниң алдин орунлаштурулған сәһнисини көрүп «хитайға һәйранлиқ қозғайдиған» мақалә йезишқа тиришқан дәп тәнқидләнгән.

Осман октай муһәррәм сарикая қатарлиқ юқириқи уйғур районини зиярәт қилған журналистларни һәқиқий әһвални игиләш үчүн әмәс, бәлки хитайниң сиясий тәшвиқатиниң васитиси болуш үчүн уйғур райониға сәпәр қилған дәп әйиблигән. Биз хитайниң түрк журналистлирини пиланлиқ шәкилдә уйғур райониға нишанлиқ зиярәткә орунлаштурушиниң сәвәби һәққидә көз қаришини игиләш үчүн язғучи осман октай әпәндимни зиярәт қилдуқ. Осман октай әпәндим бу һәқтә тохтилип мундақ деди:

«Ишғал астидики шәрқи түркистанда яшаватқан қериндашлиримизға зулум селиватқан вә муһим бир түркүмини лагерларға соливалған хитай, дуняниң етиразлири күчәйгән пәйттә түркийәниң бәзи гезит вә телевизийә мухбирлирини тәклип қилип алдин бәлгиливалған йәрләргә зиярәт орунлаштурушни адәт қиливалди. Берип келиватқанларға қариғанда, мәлум мәқсәт билән талланған кишиләрниң тәклип қилинидиғанлиқини биливалалаймиз. Зиярәткә тәклип қилинип, хитайға барғанларниң елан қиливатқан рәсимлири уларниң саяһәткә барғанлиқини көрситип бериду. Хитайниң илгирилигәнлики, техникасиниң тәрәққий қилғанлиқи һәққидә тохталған кишиләр әмәлийәттә хитай тәшвиқатлириға ярдәм қиливатиду. Хитай һөкүмити'тәрбийәләш мәркизи' дәп атиған йиғивелиш лагерлирида яки уйғур түрклири яшиған районларда уларниң һаятидин мәмнун икәнликигә, һечқандақ бисим астида әмәсликигә ишәнсә зиярәтләргә чәклимә қоймаслиқи, районға барғанлар халиса зиярәтчи, халиса саяһәтчи сүпитидә халиғиничә һәрикәт қилип, өзлири таллиған өйләрдә меһман болуп, улар билән биваситә көрүшәлиши керәк иди. Биз бир қанчә йил бурун бир гуруппа үрүмчи айродромида тохтитип қоюлдуқ вә бизни он саәткә йеқин тутуп турғандин кийин чеградин қоғлап чиқарди.»

Язғучи осман октай әпәндим зияритимиз давамида муһәррәм сарикаяниң бу һәрикитиниң һәқиқий мухбирлиқ һесабланмайдиғанлиқини, кәспини сөйидиған бир мухбирниң һәқиқәтни сөзләшкә тиришидиғанлиқини, лекин муһәррәм сарикаяниң һәқиқий әһвални йошуруп, зитлиқ ичидә өз баянлирини ялғанға чиқириватқанлиқини ейтти. Осман октай әпәндим йәнә муһәррәм сарикаяниң мақалисидә тилға илинған лагердикиләрниң «чоң җинайәтчиләр», «йеник җинайәтчиләр», «җинайәт өткүзүшкә мәйли болғанлар» дәп үчкә айрилидиғанлиқини, лекин муһәррәм сарикаяға пәқәт үчинчи категорийәдикиләрни көрсәткәнликини мисалға илип: «һәқиқий мухбир бу хил әһвал астида баштики икки категорийәдики инсанлар билән көрүшүшни тәләп қилиду, рухсәт қилмиса қайтип келиду,» деди.

Муһәррәм сарикая мақалисидә хитай радийоси мудириниң «техникамизға охшаш авазимиз күчлүк әмәс» дегән сөзигә алаһидә орун бәргән болуп, язғучи осман октай әпәндим бу һәқтики қарашлирини биз билән ортақлишип, мундақ деди: «муһәррәм сарикая хитайға болған һәйранлиқини ипадиләш үчүн ‹техникасиға охшаш авази күчлүк әмәс, шуңа зулум қилмайватқанлиқиға дуняни ишәндүрәлмәйватиду,' дейишкә тиришти. Хитай тохтимай өзигә охшаш мухбирларни тәклип қилип, йегүзүп-ичкүзүп, саяһәт қилдуруп, совға-саламлар билән өзиниң авазни йетәрлик дәриҗидә аңлитип келиватиду. Лекин зулум астидики уйғурларниң авазини аңлитидиған имканийити йоқ. Авазни аңлитишқа тиришқанлар дәрһал қийин-қистаққа илиниду, көпинчиси өлтүрүлиду. Әпсуслинарлиқи шуки, түркийәдики бизләр уларға ярдәм қилалмайватимиз.»

Муһәррәм сарикаяниң мақалиси елан қилинғандин кийин иҗтимаий таратқу васитилиридиму күчлүк муназиригә сәвәб болған болуп, бу йилниң оттурилирида уйғур райониға берип, хитай һөкүмитиниң уйғурларға қарши системилиқ ассимилятсийә сиясити йүргүзүватқанлиқини хәлқараға йәнә бир қетим ашкарилиған албанийәлик тәтқиқатчи, мухбир доктор олиси язеҗи әпәндим тивиттеирда муһәррәм сарикаяниниң мақалисини нәқил илип мундақ деди: «төвәндә хитайниң пулға тоймайдиған бәзи түрк журналистлирини шинҗаң яки шәрқи түркистан һәққидә ялған сөзләш үчүн қандақ сетивалғанлиқини көрүвалалайсиз. Муһәррәм сарикая мән зиярәт қилған йәрләргә берипту вә хитайниң террорлуқ билән күрәш қиливатқанлиқини ейтипту. Мән ‹муһәррәм сарикаяни лагерлар һәққидә муназиригә тәклип қилимән'.»

Биз хитайниң бу хил усул арқилиқ уйғур районидики сиясәтлирини ақлаш тиришчанлиқиниң үнүми һәққидә дуня уйғур қурултийи хитай ишлири комитети мудири илшат һәсән әпәндимни зиярәт қилдуқ. Илшат һәсән әпәндим муһәррәм сарикаяниң мақалиси вә хитайниң юқириқи сиясәтлириниң үнүми тоғрулуқ тохтилип, мундақ деди: «мән бу әһвалға бәк һәйранму қалмидим. Йеқинқи бир икки йил ичидә бир қисим мухбирлар берип һәққанийәтни вә райондики зулумни паш қилип қайтип кәлсә, бир қисим ач көз, нәпсигә амрақ азрақла пулға сетилидиған кишиләр хитайни мәдһийәләп йенип кәлди. Биз уйғурларда ‹қағиму билгинини қақилдайду' дәйдиған тәмсил бар. . . , түркийәдики бир-икки мухбирниң виҗданини қайрип қоюп, қариғуларчә хитайниң бәргән азғинә пули, азрақ раһәт турмуш үчүн виҗдани вә иманини сатидиғанларни җиқ көрүватимиз. Лекин хитай бу хил усул билән дуняни алдиялмайду.»

Илшат һәсән әпәндим зияритимиз давамида йәнә йеқинда «ню-йорк вақит гезити» тәрипидин ашкариланған хитай һөкүмитиниң мәхпий һөҗҗәтлири вә түнүгүн ашкариланған тәкшүрүш мухбирлар бирләшмиси елан қилған йәнә бир түркүм мәхпий һөҗҗәтләрни мисалға илип туруп, хитайниң уйғурларға рәсмий җәң елан қилғанлиқини дуняниң тонуп йәткәнликини, бүгүнки бир икки виҗдансиз, пулға сетилған мухбирниң реяллиқни бурмилиши билән хитайниң ғәлибә қилалмайдиғанлиқини ейтти.

Биз юқириқи әйибләшләргә қарита муһәррәм сарикая әпәндимни зиярәт қилиш үчүн елхәт әвәткән идуқ, тивиттеирда зиярәт тәклипимизни тәкрарлиған болсақму, зиярәт тәклипимизгә һечқандақ җаваб қайтурулмиди.

Биз йәнә муһәррәм сарикаяниң мақалиси һәққидә қәләм тәврәткән журналистлардин бири, «һилал» телевизийәсиниң баш координатори җума обуз әпәндимни зиярәт қилдуқ, җума обуз әпәндим соаллиримизға елхәт арқилиқ җаваб қайтуруп мундақ деди: «муһәррәм сарикаяниң мақалисини оқуп һәйран қалдим. Һәтта бу һәқтә хәвәрму яздим. Чүнки сарикая хитай зияритидин кейинки мақалисидә хитайлардин аңливалған ‹бай-баяшат шәрқи түркистан модели' ни чүшәндүрүшкә тиришқан. Лекин әһвалниң башқичә икәнликини бирләшкән дөләтләр тәшкилатини өз ичигә алған пүтүн дуня ениқ билиду. У йәрдики реяллиқ зулумдур. Хитай системилиқ ассимилятсийә сиясити йүргүзүватиду. Мәсчитләрни чиқиватиду, ‹тәрбийәләш мәркизи' дейилгән йәрләрдә ассимилятсийә қилиш үчүн илип келингән уйғурларға динини унтулдурушқа тиришиватиду. Мән һәтта сарикаяниму бу зулумни нормаллаштурушқа урунидиған бир инсан дәп қаримаймән. Лекин сарикая хитайниң өзини яхши көрситиши тиришчанлиқиға ишәнгән. явропа вә америкилиқ мухбирлар у йәрләргә берип хитайниң зулумини аңлитиватқан әһвалда бир түрк журналистниң бу қилмишни садир қилиши чоң тәләйсизлик.»

Җума обуз әпәндим йәнә мақалиниң бу хил өлчәмдә йезилишиға һәм аччиқланғанлиқи һәм көңлиниң йерим болғанлиқини вә шәрқи түркистанниң вәзийитини тоғра билиш нийити болса түркийәдики шәрқи түркистанлиқ қериндашлардин тоғра учурға еришкили болидиғанлиқини ейтти.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт