Чавушоғлу хитай билән болған иқтисадий вә тиҗарәт мунасивитини дәп хитайдин тартиниватқанлиқини иқрар қилған

Ихтиярий мухбиримиз әркин тарим
2020-12-08
Share
Чавушоғлу хитай билән болған иқтисадий вә тиҗарәт мунасивитини дәп хитайдин тартиниватқанлиқини иқрар қилған Түркийә “ийи”, йәни “яхши” партийәсиниң парламент әзаси халил ибраһим орал әпәнди йиғинда сөзлимәктә. 2020-Йили декабир, әнқәрә.
RFA/Erkin Tarim

Түркийә һөкүмитиниң хитай дөлити билән йеқинлишиши вә хитайниң һазир уйғурларға елип бериватқан бесим сиясити парламент әзалириниң наразилиқиға учримақта. 7-Декабир күни “ийи”, йәни “яхши” партийәсиниң парламент әзаси халил ибраһим орал әпәндиниң түркийә ташқи ишлар министири мәвлүт чавушоғлудин бир ай бурун сориған язма вә ағзаки соалиға у җаваб қайтурған. Биз мәзкур хәттә уйғурлар тоғрисида немиләр соралған, ташқи ишлар министири немә дәп җаваб бәргән? дегәнгә охшаш соалларға җаваб тепиш үчүн парламент әзаси халил ибраһим орал әпәнди билән телефон сөһбити елип бардуқ.

У, ташқи ишлар министири мәвлүт чавушоғлудин сориған соали һәққидә тохтилип мундақ деди: “мән хетимдә шәрқий түркистанда кишилик һоқуқ дәпсәндичилики барлиқини, җаза лагерлирида адәм қелипидин чиққан бесим вә искәнҗиниң мәвҗутлуқини, буниңға қарши түркийә һөкүмитиниң немиләрни қиливатқанлиқини сориған идим”.

Халил ибраһим орал әпәнди мәвлүт чавушоғлудин 7-декабир күни җаваб хети кәлгәнликини баян қилип мундақ деди: “ташқи ишлар министири мәвлүт чавушоғлу хетидә хитай билән болған иқтисадий вә тиҗарәт мунасивитини дәп хитайдин тартиниватқанлиқини иқрар қилипту. Әслидә түркийә бүйүк дөләт, бизниң хитай билән болған иқтисадий вә тиҗарәт мунасивитини дәп шәрқий түркистанлиқ қериндашлиримизға игә чиқмаслиқимиз номус бир иш”.

“ийи”, йәни “яхши” партийәсиниң парламент әзаси халил ибраһим орал әпәнди “ийи” партийәсиниң парламент әзалириниң шәрқий түркистан мәсилисигә игә чиқиватқанлиқини тәкитләп мундақ деди: “бизниң рәисимиз мәрал ақшәнәр ханим шәрқий түркистанлиқларға өз қериндашлириға игә чиққандәк игә чиқмақта. Партийәмизниң парламент әзалири вә мән шәрқий түркистанниң еғир вәзийитини парламентта түркийәниң күн тәртипидә тутушқа тиришиватимиз”.

Халил ибраһим орал әпәнди уйғурларниң земинида 20-әсирдә мустәқил икки җумһурийәт қурулғанлиқини, шәрқий түркистанниң хитай земини әмәсликини билдүрүп мундақ деди: “1933-йилидин 1944-йилиғичә шәрқий түркистанда икки мустәқил дөләт қурулди. Биз шәрқий түркистанлиқларниң лидери мәрһум әйса йүсүп алптекинниң бу һәқтики нутуқлири билән чоң болдуқ. Бу икки җумһурийәт өзлүкидин қурулуп қалмиди, бир парлақ мәдәнийәт, күлтүр вә мәвҗудийәтниң үстигә қурулди. Шәрқий түркистан тарихта бир қанчә қетим хитайниң таҗавузиға учриди. Лекин буниң билән хитайниң земини болуп қалмайду. Биз түркийә дөлити хитайға шәрқий түркистанниң бесивелинған земин икәнликини очуқ дейишимиз керәк. Шәрқий түркистан һәргиз хитай земини әмәс”. У йәнә уйғурларға игә чиқиватқан нурғун дөләтләрниң хитай билән тиҗарәт мунасивити барлиқини, шуңа түркийәниңму хитай билән болған тиҗарәт мунасивитини дәп уйғурларға игә чиқмаслиқиниң тоғра әмәсликини тәкитләп мундақ деди: “тоғра, бизниң хитай билән тиҗарәт мунасивитимиз мәвҗут. Бизгә охшашла америка қошма шитатлириниңму явропа бирликигә әза дөләтләрниңму вә башқа нурғун дөләтниңму хитай билән тиҗарәт мунасивити бар. Бу дөләтләр хитайдин қорқмай хитайни әйиблиди. Немә үчүн десиңиз, хитайниң бу дөләтләргә еһтияҗи бар. Түркийәдә он миңлиған уйғурниң уруқ-туғқанлиқи лагерда, улар билән алақә қуралмайватиду. Буларни хитай һөкүмитигә десәк мунасивитимиз бузулуп кәтмәйду. Бу мәсилигә тиҗарәт җәһәттин әмәс инсаний җәһәттин муамилә қилишимиз керәк. Чүнки уйғурлар һәм қериндишимиз һәмдә диндишимиздур”.

Халил ибраһим орал әпәнди уйғурлар үчүн түркийә қилишқа тегишлик җиддий ишлар һәққидә тохтилип мундақ деди: “хитай җаза лагерлирини дәрһал етиветиши керәк. Шәрқий түркистанлиқ мусулманларниң диний әркинлики берилсун. Түркийә дәрһал буларни хитайға дейиши керәк. Хәлқара қанунлар бир яқта турсун хитай һөкүмити уйғурларға өзи бәргән аптономийә қануниниму иҗра қилмайватиду. Хитайниң уйғурларға елип бериватқан ирқий кәмситишини дәрһал йоқ қилиши керәк. Биз бу тәләплиримизни түркийә һөкүмитигә давамлиқ йәткүзүп туримиз. Шәрқий түркистанлиқ қериндашлиримиз билән бирликтә һәм түркийәдә һәм хәлқара қолимиздин кәлгәнни қилимиз”.

Игилишимизчә “ийи” партийәси 2018-йили түркийә парламентигә киргәндин буян мәзкур партийәниң рәиси мәрал ақшәнәр ханим һәр сәйшәнбә күнлири парламентта өткүзүлгән йиғинда сөзлигән нутқида уйғур мәсилисини оттуриға қойғандин сирт парламент әзалири нурғун қетим уйғур мәсилиси тоғрисида һөкүмәттин һәм ағзаки һәм язма шәкилдә соал сориған. Буниң уйғур дәвасиға қандақ пайдиси бар? әнқәрәдики уйғур тәтқиқат институти мудири доктор әркин әкрәм әпәнди буниң шәрқий түркистан мәсилисини түркийә сияситиниң мәркизигә елип кириш үчүн зор пайдиси болидиғанлиқини билдүрди.

Нөвәттә, түркийәдики өктичи партийәләр даим һөкүмәтниң хитай билән болған сода вә иқтисадий пайдини дәп уйғурларға игә чиқмиғанлиқини тәнқидләп кәлмәктә. Һәтта өзини илгири уйғурлар билән қериндаш, пүтүн түркий хәлқләргә игә чиқимиз дәп даим сөзләп кәлгән “милләтчи һәрикәт партийәси” му һазир уйғурларниң бу қисмитигә сүкүт қилғанлиқ билән тәнқид қилинмақта.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт