Chawush'oghlu xitay bilen bolghan iqtisadiy we tijaret munasiwitini dep xitaydin tartiniwatqanliqini iqrar qilghan

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2020-12-08
Share
Chawush'oghlu xitay bilen bolghan iqtisadiy we tijaret munasiwitini dep xitaydin tartiniwatqanliqini iqrar qilghan Türkiye "Iyi", yeni "Yaxshi" partiyesining parlamént ezasi xalil ibrahim oral ependi yighinda sözlimekte. 2020-Yili dékabir, enqere.
RFA/Erkin Tarim

Türkiye hökümitining xitay döliti bilen yéqinlishishi we xitayning hazir Uyghurlargha élip bériwatqan bésim siyasiti parlamént ezalirining naraziliqigha uchrimaqta. 7-Dékabir küni "Iyi", yeni "Yaxshi" partiyesining parlamént ezasi xalil ibrahim oral ependining türkiye tashqi ishlar ministiri mewlüt chawush'oghludin bir ay burun sorighan yazma we aghzaki so'aligha u jawab qayturghan. Biz mezkur xette Uyghurlar toghrisida némiler soralghan, tashqi ishlar ministiri néme dep jawab bergen? dégen'ge oxshash so'allargha jawab tépish üchün parlamént ezasi xalil ibrahim oral ependi bilen téléfon söhbiti élip barduq.

U, tashqi ishlar ministiri mewlüt chawush'oghludin sorighan so'ali heqqide toxtilip mundaq dédi: "Men xétimde sherqiy türkistanda kishilik hoquq depsendichiliki barliqini, jaza lagérlirida adem qélipidin chiqqan bésim we iskenjining mewjutluqini, buninggha qarshi türkiye hökümitining némilerni qiliwatqanliqini sorighan idim".

Xalil ibrahim oral ependi mewlüt chawush'oghludin 7-dékabir küni jawab xéti kelgenlikini bayan qilip mundaq dédi: "Tashqi ishlar ministiri mewlüt chawush'oghlu xétide xitay bilen bolghan iqtisadiy we tijaret munasiwitini dep xitaydin tartiniwatqanliqini iqrar qiliptu. Eslide türkiye büyük dölet, bizning xitay bilen bolghan iqtisadiy we tijaret munasiwitini dep sherqiy türkistanliq qérindashlirimizgha ige chiqmasliqimiz nomus bir ish".

"Iyi", yeni "Yaxshi" partiyesining parlamént ezasi xalil ibrahim oral ependi "Iyi" partiyesining parlamént ezalirining sherqiy türkistan mesilisige ige chiqiwatqanliqini tekitlep mundaq dédi: "Bizning re'isimiz meral aqshener xanim sherqiy türkistanliqlargha öz qérindashlirigha ige chiqqandek ige chiqmaqta. Partiyemizning parlamént ezaliri we men sherqiy türkistanning éghir weziyitini parlaméntta türkiyening kün tertipide tutushqa tirishiwatimiz".

Xalil ibrahim oral ependi Uyghurlarning zéminida 20-esirde musteqil ikki jumhuriyet qurulghanliqini, sherqiy türkistanning xitay zémini emeslikini bildürüp mundaq dédi: "1933-Yilidin 1944-yilighiche sherqiy türkistanda ikki musteqil dölet quruldi. Biz sherqiy türkistanliqlarning lidéri merhum eysa yüsüp alptékinning bu heqtiki nutuqliri bilen chong bolduq. Bu ikki jumhuriyet özlükidin qurulup qalmidi, bir parlaq medeniyet, kültür we mewjudiyetning üstige quruldi. Sherqiy türkistan tarixta bir qanche qétim xitayning tajawuzigha uchridi. Lékin buning bilen xitayning zémini bolup qalmaydu. Biz türkiye döliti xitaygha sherqiy türkistanning bésiwélin'ghan zémin ikenlikini ochuq déyishimiz kérek. Sherqiy türkistan hergiz xitay zémini emes". U yene Uyghurlargha ige chiqiwatqan nurghun döletlerning xitay bilen tijaret munasiwiti barliqini, shunga türkiyeningmu xitay bilen bolghan tijaret munasiwitini dep Uyghurlargha ige chiqmasliqining toghra emeslikini tekitlep mundaq dédi: "Toghra, bizning xitay bilen tijaret munasiwitimiz mewjut. Bizge oxshashla amérika qoshma shitatliriningmu yawropa birlikige eza döletlerningmu we bashqa nurghun döletningmu xitay bilen tijaret munasiwiti bar. Bu döletler xitaydin qorqmay xitayni eyiblidi. Néme üchün désingiz, xitayning bu döletlerge éhtiyaji bar. Türkiyede on minglighan Uyghurning uruq-tughqanliqi lagérda, ular bilen alaqe quralmaywatidu. Bularni xitay hökümitige dések munasiwitimiz buzulup ketmeydu. Bu mesilige tijaret jehettin emes insaniy jehettin mu'amile qilishimiz kérek. Chünki Uyghurlar hem qérindishimiz hemde dindishimizdur".

Xalil ibrahim oral ependi Uyghurlar üchün türkiye qilishqa tégishlik jiddiy ishlar heqqide toxtilip mundaq dédi: "Xitay jaza lagérlirini derhal étiwétishi kérek. Sherqiy türkistanliq musulmanlarning diniy erkinliki bérilsun. Türkiye derhal bularni xitaygha déyishi kérek. Xelq'ara qanunlar bir yaqta tursun xitay hökümiti Uyghurlargha özi bergen aptonomiye qanuninimu ijra qilmaywatidu. Xitayning Uyghurlargha élip bériwatqan irqiy kemsitishini derhal yoq qilishi kérek. Biz bu teleplirimizni türkiye hökümitige dawamliq yetküzüp turimiz. Sherqiy türkistanliq qérindashlirimiz bilen birlikte hem türkiyede hem xelq'ara qolimizdin kelgenni qilimiz".

Igilishimizche "Iyi" partiyesi 2018-yili türkiye parlaméntige kirgendin buyan mezkur partiyening re'isi meral aqshener xanim her seyshenbe künliri parlaméntta ötküzülgen yighinda sözligen nutqida Uyghur mesilisini otturigha qoyghandin sirt parlamént ezaliri nurghun qétim Uyghur mesilisi toghrisida hökümettin hem aghzaki hem yazma shekilde so'al sorighan. Buning Uyghur dewasigha qandaq paydisi bar? enqerediki Uyghur tetqiqat instituti mudiri doktor erkin ekrem ependi buning sherqiy türkistan mesilisini türkiye siyasitining merkizige élip kirish üchün zor paydisi bolidighanliqini bildürdi.

Nöwette, türkiyediki öktichi partiyeler da'im hökümetning xitay bilen bolghan soda we iqtisadiy paydini dep Uyghurlargha ige chiqmighanliqini tenqidlep kelmekte. Hetta özini ilgiri Uyghurlar bilen qérindash, pütün türkiy xelqlerge ige chiqimiz dep da'im sözlep kelgen "Milletchi heriket partiyesi" mu hazir Uyghurlarning bu qismitige süküt qilghanliq bilen tenqid qilinmaqta.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet