Чавушоғлу: "хитай бәзи уйғурларни қайтуруп беришимизни тәләп қилди, әмма түркийә буниңға иҗабий җаваб қайтурмиди"

Ихтиярий мухбиримиз әркин тарим
2020-12-31
Share
Чавушоғлу: Түркийә ташқи ишлар министири мәвлүт чавушоғлу бирләшмә ахбарат елан қилиш йиғинида сөз қилмақта. 2020-Йили 13-январ.
REUTERS

Түркийә ташқи ишлар министири мәвлут чавушоғлу 30-декабир күни өткүзүлгән түркийәниң 2020-йиллиқ ташқий сияситини хуласә қилиш йиғинида бир мухбирниң 26-декабир күни хитай мәмликәтлик хәлқ қурултийи түркийә-хитай арисида түзүлгән "җинайәтчиләрни өз-ара өткүзүп бериш келишими" ни мақуллиғанлиқи тоғрисидики соалиға җаваб бәргән. У түркийәниң нурғун дөләтләр билән "җинайәтчиләрни өз-ара өткүзүп бериш келишими" яки әдлийә җәһәттин һәмкарлишиш келишими түзгәнликини баян қилип, мундақ деди: "биз хитай билән түзгән бу келишимни ‹түркийә уйғурларни хитайға қайтуруп беридикән' дәп чүшәндүрүш тоғра әмәс."

Түркийә әдлийә комитетиниң мәсули йилмаз тунч әпәнди йиғинда сөзлимәктә. 2020-Йили декабир, түркийә.

Түркийә ташқий ишлар министири мәвлут чавушоғлу җавабида хитайниң түркийәдин уйғурларни қайтуруп беришни тәләп қилғанлиқини, лекин түркийәниң буниңға иҗабий җаваб қайтурмиғанлиқини баян қилип мундақ деди: "хитай бәзи уйғурларни қайтуруп беришимизни тәләп қилди. Түркийә буниңға иҗабий җаваб қайтурмиди. Биз хитайға террорчилар билән бигунаһ кишиләрни ениқ айриши керәкликини, ‹террорлуқ' ни баһанә қилип бигунаһ кишиләргә зулум қилмаслиқи керәкликини изчил тәкитләп келиватимиз."

Мәвлут чавушоғлу сөзиниң ахирида бу келишимниң техи түркийә парламентида мақуллуқтин өтмигәнликини, униң мақуллиниш яки мақулланмаслиқиға түркийә парламентиниң қарар беридиғанлиқини ейитти.

Мәзкур келишим һазир түркийә парламентидики ташқий ишлар комитети билән әдлийә комитетида болуп, биз бу һәқтә техиму тәпсилий мәлумат игиләш үчүн әдлийә комитетиниң мәсули йилмаз тунч әпәндигә телефон қилдуқ. У түркийәниң нурғун дөләтләр билән бу хил келишимләрни түзгәнликини, уйғур мәсилисигә болған көңүл бөлүшиниң өзгәрмәйдиғанлиқини баян қилип, мундақ деди: "түркийә ‹җинайәтчиләрни өз-ара қайтуруш тохтамнамиси' түзгән нурғун дөләтләр бар. Уйғур түрклириниң қайтурулуши мумкин әмәс, бундақ бир иш йоқ. Биз уйғур қериндашлиримизниң һәқ вә һоқуқини мәңгү қоғдаймиз. Бу келишимниң уйғур түрклири билән мунасивити йоқ."

Ундақта, бу келишим түркийә парламентида мақуллиқтин өтәрму? навада өткән тәқдирдә әдлийә комитетиниң мәсули йилмаз тунч әпәнди дегәндәк буниң уйғурлар билән растинла мунасивити йоқму?

Биз бу соалларға җаваб тепиш үчүн түркийә парламентидики қанун комитетиниң әзаси, адвокат, парламент әзаси фәридун бахши әпәнди билән телефон сөһбити елип бардуқ. У бу келишимниң иҗра қилиниш җәряни тоғрисида мәлумат берип, мундақ деди: "әгәр җинайәтчиләрни өз-ара өткүзүп бериш келишимини мақуллиған тәқдирдә, у дөләт өзиниң ичкий қануни бойичә бир кишиниң җинайитини бекитип һөкүм бәргән болса, өлүм җазаси берилгән кишиләрниң сиртидикиләрни қайтуруп беришкә мәҗбур болиду. Бундақ вақитта ‹уйғурларни қайтурмаймән', ‹хитайни қайтуруп беримән' дейәлмәйсиз?"

Адвокат, парламент әзаси фәридун бахши әпәнди бу келишимниң түркийәниң хитай билән болған тиҗарий вә иқтисадий мәнпәәтини дәп түзгән бир тәрәплимилик келишим икәнликини баян қилип, мундақ деди: "бу түркийәниң хитай билән болған тиҗарий келишимлириниң йолини ечиш, хитайниң тәләплиригә җаваб бериш үчүн түзүлгән келишим. Бу хил келишимлар адәттә икки тәрәпни нәзәрдә тутқан һалда түзүлиду. Түркийәдә җинайәт садир қилип хитайға қечип кәткән адәм йоқ. Униң үстигә хитай диктаторлуқ түзүми билән башқуруливатқан бир дөләт, түркийә болса көп партийәлик демократийәлик түзүм билән башқуруливатқан дөләт. Икки дөләтниң қанунлириму өз-ара маслашмайду. Униң үстигә хитай һөкүмити һазир уйғурларниң һәммисигә җинайәтчи муамилиси қиливатиду. Шуңа бу түркийә парламентида мақулланмаслиқи керәк."

У сөзиниң ахирида бу келишимниң түркийә парламентида мақулланмаслиқи үчүн қолидин кәлгәнни қилидиғанлиқини баян қилип, мундақ деди: "бу мәсилини түнүгүн партийәмиз, йәни ‹ийи' партийәсиниң парламенттики гуруппа мәсули биләнму сөзләштим. У ‹сиз бу мәсилә билән мәшғул болушни давам қилиң' деди. Партийәмиз бу келишимниң мақуллинишини тосуш үчүн қолидин кәлгәнни қилиду."

Түркийә ташқий ишлар министири мәвлут чавушоғлу 30-дикабир күнидики баянатида уйғурларни қайтуруп бәрмәйдиғанлиқини җакарлиған болсиму, түркийәдики өктичи партийәләр бу мәсилидә һөкүмәтни қаттиқ тәнқит қилмақта. Түркийә парламенти ташқий ишлар комитетиниң әзаси, "ийи" партийәсиниң муавин рәиси әхмәт камил әрозан әпәнди бу һәқтики соалимизға телефон учури арқилиқ мундақ җаваб бәрди: "пүтүн дуня хитай хәлқ җумһурийитиниң уйғурларға қарита елип бериватқан зулумини әйибләп, һәтта хитайға қарши қанунлар мақуллаватқан бүгүнки күндә уйғурларниң пәрядини аңлимаслиққа селивелиш виҗдансизлиқтур. Түркийә уйғурлар үчүн әң бихәтәр дөләт. Бу қериндашлирини қоғдаш түркийә җумһурийитиниң вәзиписидур."

Җинайәтчиләрни өз-ара өткүзүп бериш келишими 2017-йили түркийә әдлийә министири бәкир боздағ вә хитай ташқий ишлар министири ваң йиниң имза қоюши билән тәйярланған болуп, 2019-йили түркийә президенти рәҗәп тайип әрдуғанниң имза қоюши билән түркийә парламентиға сунулған. Һазир бу келишимниң нусхиси түркийә парламенти ташқий ишлар комитети билән әдлийә комитетида икән. Қачан музакиригә қоюлидиғанлиқи техи ениқ әмәс икән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт