Chawush'oghlu: "Xitay bezi Uyghurlarni qayturup bérishimizni telep qildi, emma türkiye buninggha ijabiy jawab qayturmidi"

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2020-12-31
Share
Chawush'oghlu: Türkiye tashqi ishlar ministiri mewlüt chawush'oghlu birleshme axbarat élan qilish yighinida söz qilmaqta. 2020-Yili 13-yanwar.
REUTERS

Türkiye tashqi ishlar ministiri mewlut chawush'oghlu 30-dékabir küni ötküzülgen türkiyening 2020-yilliq tashqiy siyasitini xulase qilish yighinida bir muxbirning 26-dékabir küni xitay memliketlik xelq qurultiyi türkiye-xitay arisida tüzülgen "Jinayetchilerni öz-ara ötküzüp bérish kélishimi" ni maqullighanliqi toghrisidiki so'aligha jawab bergen. U türkiyening nurghun döletler bilen "Jinayetchilerni öz-ara ötküzüp bérish kélishimi" yaki edliye jehettin hemkarlishish kélishimi tüzgenlikini bayan qilip, mundaq dédi: "Biz xitay bilen tüzgen bu kélishimni 'türkiye Uyghurlarni xitaygha qayturup béridiken' dep chüshendürüsh toghra emes."

Türkiye edliye komitétining mes'uli yilmaz tunch ependi yighinda sözlimekte. 2020-Yili dékabir, türkiye.

Türkiye tashqiy ishlar ministiri mewlut chawush'oghlu jawabida xitayning türkiyedin Uyghurlarni qayturup bérishni telep qilghanliqini, lékin türkiyening buninggha ijabiy jawab qayturmighanliqini bayan qilip mundaq dédi: "Xitay bezi Uyghurlarni qayturup bérishimizni telep qildi. Türkiye buninggha ijabiy jawab qayturmidi. Biz xitaygha térrorchilar bilen bigunah kishilerni éniq ayrishi kéreklikini, 'térrorluq' ni bahane qilip bigunah kishilerge zulum qilmasliqi kéreklikini izchil tekitlep kéliwatimiz."

Mewlut chawush'oghlu sözining axirida bu kélishimning téxi türkiye parlaméntida maqulluqtin ötmigenlikini, uning maqullinish yaki maqullanmasliqigha türkiye parlaméntining qarar béridighanliqini éyitti.

Mezkur kélishim hazir türkiye parlaméntidiki tashqiy ishlar komitéti bilen edliye komitétida bolup, biz bu heqte téximu tepsiliy melumat igilesh üchün edliye komitétining mes'uli yilmaz tunch ependige téléfon qilduq. U türkiyening nurghun döletler bilen bu xil kélishimlerni tüzgenlikini, Uyghur mesilisige bolghan köngül bölüshining özgermeydighanliqini bayan qilip, mundaq dédi: "Türkiye 'jinayetchilerni öz-ara qayturush toxtamnamisi' tüzgen nurghun döletler bar. Uyghur türklirining qayturulushi mumkin emes, bundaq bir ish yoq. Biz Uyghur qérindashlirimizning heq we hoquqini menggü qoghdaymiz. Bu kélishimning Uyghur türkliri bilen munasiwiti yoq."

Undaqta, bu kélishim türkiye parlaméntida maqulliqtin ötermu? nawada ötken teqdirde edliye komitétining mes'uli yilmaz tunch ependi dégendek buning Uyghurlar bilen rastinla munasiwiti yoqmu?

Biz bu so'allargha jawab tépish üchün türkiye parlaméntidiki qanun komitétining ezasi, adwokat, parlamént ezasi feridun baxshi ependi bilen téléfon söhbiti élip barduq. U bu kélishimning ijra qilinish jeryani toghrisida melumat bérip, mundaq dédi: "Eger jinayetchilerni öz-ara ötküzüp bérish kélishimini maqullighan teqdirde, u dölet özining ichkiy qanuni boyiche bir kishining jinayitini békitip höküm bergen bolsa, ölüm jazasi bérilgen kishilerning sirtidikilerni qayturup bérishke mejbur bolidu. Bundaq waqitta 'Uyghurlarni qayturmaymen', 'xitayni qayturup bérimen' déyelmeysiz?"

Adwokat, parlamént ezasi feridun baxshi ependi bu kélishimning türkiyening xitay bilen bolghan tijariy we iqtisadiy menpe'etini dep tüzgen bir tereplimilik kélishim ikenlikini bayan qilip, mundaq dédi: "Bu türkiyening xitay bilen bolghan tijariy kélishimlirining yolini échish, xitayning teleplirige jawab bérish üchün tüzülgen kélishim. Bu xil kélishimlar adette ikki terepni nezerde tutqan halda tüzülidu. Türkiyede jinayet sadir qilip xitaygha qéchip ketken adem yoq. Uning üstige xitay diktatorluq tüzümi bilen bashquruliwatqan bir dölet, türkiye bolsa köp partiyelik démokratiyelik tüzüm bilen bashquruliwatqan dölet. Ikki döletning qanunlirimu öz-ara maslashmaydu. Uning üstige xitay hökümiti hazir Uyghurlarning hemmisige jinayetchi mu'amilisi qiliwatidu. Shunga bu türkiye parlaméntida maqullanmasliqi kérek."

U sözining axirida bu kélishimning türkiye parlaméntida maqullanmasliqi üchün qolidin kelgenni qilidighanliqini bayan qilip, mundaq dédi: "Bu mesilini tünügün partiyemiz, yeni 'iyi' partiyesining parlaménttiki guruppa mes'uli bilenmu sözleshtim. U 'siz bu mesile bilen meshghul bolushni dawam qiling' dédi. Partiyemiz bu kélishimning maqullinishini tosush üchün qolidin kelgenni qilidu."

Türkiye tashqiy ishlar ministiri mewlut chawush'oghlu 30-dikabir künidiki bayanatida Uyghurlarni qayturup bermeydighanliqini jakarlighan bolsimu, türkiyediki öktichi partiyeler bu mesilide hökümetni qattiq tenqit qilmaqta. Türkiye parlaménti tashqiy ishlar komitétining ezasi, "Iyi" partiyesining mu'awin re'isi exmet kamil er'ozan ependi bu heqtiki so'alimizgha téléfon uchuri arqiliq mundaq jawab berdi: "Pütün dunya xitay xelq jumhuriyitining Uyghurlargha qarita élip bériwatqan zulumini eyiblep, hetta xitaygha qarshi qanunlar maqullawatqan bügünki künde Uyghurlarning peryadini anglimasliqqa séliwélish wijdansizliqtur. Türkiye Uyghurlar üchün eng bixeter dölet. Bu qérindashlirini qoghdash türkiye jumhuriyitining wezipisidur."

Jinayetchilerni öz-ara ötküzüp bérish kélishimi 2017-yili türkiye edliye ministiri bekir bozdagh we xitay tashqiy ishlar ministiri wang yining imza qoyushi bilen teyyarlan'ghan bolup, 2019-yili türkiye prézidénti rejep tayip erdughanning imza qoyushi bilen türkiye parlaméntigha sunulghan. Hazir bu kélishimning nusxisi türkiye parlaménti tashqiy ishlar komitéti bilen edliye komitétida iken. Qachan muzakirige qoyulidighanliqi téxi éniq emes iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet