Хитай ваксиниси вә хитайниң ваксина дипломатийиси түркийәдә кризис яратмақта

Ихтиярий мухбиримиз азиғ
2021-04-29
Share
turkiyede-virus-istanbul.jpg Вирустин қоғдиниш кийими кийгән хизмәтчи султан әһмәд мәсчитиниң алдидики орундуқларни дезинфексийә қиливатқан көрүнүш. 2020-Йили 21-март, истанбул.
AP

Түркийәниң коруна вируси вабасиға қарши күрәштики қәдәмлири түркийәдә қаттиқ әйибләнмәктә.

Түркийәниң хитай ваксинисини елиши вә хитайдин келидиған ваксиниға беқинип қелиши әрдоған һөкүмитиниң вабаға қарши күрәштики әҗәллик хаталиқи дәп қаралмақта.

Йеқиндин буян түркийәдики вирус билән юқумланғучиларниң сани тездин өрлигән болуп, һөкүмәт 21 милйондин көп ваксина әмлигән болсиму, күнлүк юқумлиниш вәқәси 60 миңдин ешип кәткән.

Америка авази радийосиниң зияритини қобул қилған түрк дохтурлар җәмийитиниң башлиқи дохтур шәбнәм корур финҗанҗи түркийәдики корона вабаси вәқәлириниң давамлиқ көпийиватқанлиқини, сәһийә системисида еғир йүк шәкилләнгәнликини, дохтурханиларниң кесәлләр билән тошқанлиқини ейтқан.

Явропа мәркәзлик "явропа хәвәрлири" (Euronews) ахбаратчилиқиниң зияритини қобул қилған түркийә дохтурлар җәмийити корона вируси көзитиш гурупписиниң әзаси профессор доктор кайиһан пала хитайниң синовак ваксинисиниң қоғдаш күчиниң төвәнликини, икки қетимлиқ ваксинисини толуқ әмлигән бимарларниңму ваба сәвәблик кесәл болғанлиқини ейтип, мундақ дегән: "синовак ваксинисиниң кесәлгә қарши турушта қоғдаш сәвийиси юқири әмәс. Сәһийә хизмәтчилири вә җәмийәттә икки қетимлиқ ваксиниси толуқ әмлигәнләрниң ичидә кесәлгә гириптар болғанлар бар. Ваксининиң қоғдаш сәвийиси 50 пирсәнт әтрапида. Бимарлар көпийип меңивәрсә коллектип иммунитет күчиниң шәкиллиниши мумкин әмәс. Униң үстигә синовак ваксинисиниң йеңи коруна вируси түрлиригә қанчилик тәсир көрситәләйдиғанлиқиға аит һечқандақ илмий тәтқиқат йоқ."

Истанбулдин уйғур дохтур пәхирдин әпәндим зияритимизни қобул қилип, өзи ишләватқан дохтурханида икки қетимлиқ хитай ваксинисини толуқ әмләнгән болсиму, әмма җиддий қутқузуш бөлүмидә йетиватқан бимарларниң мәвҗутлуқини ейтти.

Дуняниң әң нопузлуқ медитсина журналлириниң бир болған Lancet журнилида елан қилинған синовак ваксинисиниң тунҗи синақ нәтиҗилиридә ваксининиң ишәнчлик икәнлики илгири сүрүлгән. Лекин ваксининиң корона вируси билән юқумлинип сақайған бимарларға селиштурғанда техиму төвән иммунитет күчи шәкилләндүргәнликиму тилға елинған.

Хитай кесәлликләрниң алдини елиш мәркизиниң башлиқи гав фу хитайда ишләпчиқирилған ваксиниларниң қоғдаш күчиниң юқири әмәсликини ейтқан болуп, "җәнуби хитай әтигәнлик гезити" ниң хәвиригә қариғанда, гав фу мәзкур әһвалниң бир мәсилә икәнликини билдүргән.

Мәзкур баянат хәлқарада қаттиқ ғулғула қозғиған болуп, гав фу кейин сөзлириниң хата чүшәнчә шәкилләндүргәнликини ейтип сөзидин йенивалған.

Тәхминән 19 милйон нопусқа игә чилиниң җәнубий америка қитәсидә әң көп ваксина әмләнгән дөләт болушиға қаримай, корона вируси вәқәлириниң күнсери еғирлишиши хитай ваксинисиниң вирусқа қарши туруш үнүмидин қаттиқ гуманлинишқа сәвәб болмақта.

Чилида 13 милйон тал ваксина урулған болуп, чили асаслиқи хитайниң синувак ваксинисини ишләткән икән.

Америка коломбийә университетидин дохтур мәмәт имин әпәнди зияритимизни қобул қилип мундақ деди: "хәлқарада нурғун мутәхәссисләр хитайдин хитай ваксиниси билән мунасивәтлик санлиқ мәлуматларни ениқ оттуриға қоюшини тәләп қилип келиватқан болсиму, бу тәләпләр һазирғичә җавабсиз қалди. Ваксина әмлигәнләрниң саниниң аз болуши вә ваксининиң үнүминиң яхши болмаслиқи мениңчә түркийәдики вабаниң күнсери еғирлишип кетишиниң асаслиқ сәвәби."

Хитай ваксинисиниң үнүминиң төвәнлики билән мунасивәтлик талаш-тартишлар билән биргә, ваксиниларниң тиз сүрәттә әмләнмәсликиму қаттиқ әйибләнмәктә. Түркийә һөкүмити хитай ширкәтлириниң тохтам бойичә ваксиниларни дәл вақтида йәткүзүп бәрмигәнликини ейтмақта.

27-Март күни түркийә сәһийә министири фәһраттин коҗа әпәнди хитайниң аввал ички еһтияҗни қандуруш үчүн ваксина експорт қилишқа чәклимә қойғанлиқини, лекин түркийә хитай ваксинисиниң теббий синақлириға қатнашқан дөләт болғанлиқи үчүн йәнила ваксина алалайдиғанлиқини ейтқан.

Түркийә өткән йили 11-айда хитайниң синовак ваксинисидин 100 милйон тал сетивелиш үчүн келишим түзгән болуп, ахбарат васитилири ташқий ишлар министири ваң йиниң түркийә зияритидә рәҗәп тайип әрдоғанниң февралда йәткүзүшни нишан қилған ваксиниларни һазирғичә сақлаватқанлиқини билдүргәнликини хәвәр қилған иди.

Бирақ ваксина бир ай өткән болсиму түркийәгә йетип кәлмигән. Фәһраттин коҗа бу әһвалға ениқлима берип, синувак ширкитиниң тохтамдики вақитқа әмәл қилмиғанлиқини, 4-айниң ичидә 100 милйон ваксина йәткүзүп бериши керәк болсиму, техичә йоллимиғанлиқини ейтқан.

Түркийәниң қолида йетәрлик ваксининиң болмаслиқи вабаға қарши күрәштә еғир мәсилә кәлтүрүп чиқиридикән. Хәлқ сағламлиқи мутәхәссис профессор кайиһан пала әвринсәл гезитиниң зияритини қобул қилип мундақ дегән: "дөлитимиз нопусиниң 9.5 Пирсәнти 2 қетимлиқ ваксинисини әмләтти. Бу сүрәт билән вабаға күчлүк җаваб қайтуруш мумкин әмәс."

Америка авази радийосидин Dorian Jones ниң хәвәр қилишичә, һөкүмәтниң еғир дәриҗидә хитайдин келидиған ваксиниларға тайинип қилиши түркийәдә қаттиқ әйибләнмәктә.

Мутәхәссисләрниң қаришичә, бейҗиң һөкүмити ваксиниларни өзини көрситиш үчүн бир васитә сүпитидә қолланмақта икән.

Америка авази радиосиниң зияритини қобул қилған ливерпол университетидин җәрән әргинич ханим түркийәниң еғир дәриҗидә хитай ваксинисиға тайинип қалғанлиқини ейтқан вә хитайниң бу козирни қоллинип ваксинини давамлиқ кечиктүрүши мумкинликини тилға алған.

Көзәткүчиләр ваксининиң кечикиши қайтурувелишни тәләп қилған уйғурлар һәққидә хитайниң әнқәрәгә бесим қилиш тиришчанлиқиниң бир парчиси дәп қаримақта.

Мәмәттохти атавулла әпәндим зияритимизни қобул қилип, хитайниң ваксина дипломатийиси арқилиқ түркийәдә нопузини ашурушқа, тәсир күчини кеңәйтишкә тиришиватқанлиқини ейтти.

Хитай һөкүмити ул-муәссәсә қурулушлириға мәбләғ селиш, ваксина яки қәрз қилтиқи дипломатийиси қатарлиқ усулларни қоллинип түркийәдә тәсири вә нопузини күчәйтишкә тиришиватқан болуп, түркийәдики өктичи партийиләр бу нуқтида һөкүмәтни қаттиқ агаһландуруп кәлмәктә.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт