Yighiwélish lagérigha qamalghan türkiye puqrasi Uyghurlar mesilisi türkiye parlaméntida muhakime qilindi

Ixtiyariy muxbirimiz arslan
2019-04-03
Élxet
Pikir
Share
Print
Türkiye jumhuriyet xelq partiyesining istanbul millet wekili (parlamént ezasi) gürsel tékin ependi. 2019-Yili 29-mart, türkiye.
Türkiye jumhuriyet xelq partiyesining istanbul millet wekili (parlamént ezasi) gürsel tékin ependi. 2019-Yili 29-mart, türkiye.
RFA/Arslan

Igilinishiche, hazir xitayning yighiwélish lagérlirida toluq bolmighan melumatlargha qarighanda 60 tin artuq türkiye puqrasi Uyghur bar bolup, bularning beziliri tughqan yoqlash, beziliri tijaret üchün Uyghur diyarigha barghan kishiler iken. Bularning bir qismining uruq-tughqanliri we yéqinliri türkiye jumhuriyitige erz sunup, ularni xitayning yighiwélish lagérliridin qutuldurushni telep qilghan. Bulardin biri muyesser nasir bolup, u akisi memet'imin nasirning hazir xitay yighiwélish lagérida ikenlikini bildürdi we türkiye hökümitige chaqiriq qilip, akisi we bashqa uruq-tughqanlirini qutuldurushni telep qildi.

Türkiyede chiqidighan "Gerchek gündem" tor gézitining xewiride bildürüshiche, 29-mart küni jumhuriyet xelq partiyesining istanbul millet wekili (parlamént ezasi) gürsel tékin, köp sanda türkiye jumhuriyiti puqralirining xitayning yighiwélish lagérlirigha qamalghanliq mesilisini türkiye parlaméntida küntertipke keltürgen.

Parlamént ezasi gürsel tékin, köp sanda türkiye puqralirining xitayning yighiwélish lagérlirigha we türmilerge qamalghanliqini, ularning aqiwitidin xewer élinmighanliqini, mektep yéshigha toshmighan kichik türkiye puqralirining "Daril'étam" gha orunlashturulghanliqini bildürdi.

Parlamént ezasi gürsel tékin, "Buzzfe'ednews" xewer torining bu heqte tarqatqan xewirige tayinip turup, özining xitay türmisidiki türkiye puqralirining ehwali toghrisida türkiye jumhuriyiti idarisi, tashqi ishlar ministirliqi, munasiwetlik bash elchixana, konsulxanilar we türkiye parlaménti qatarliq munasiwetlik organlargha melumat sun'ghanliqini, bu ehwallarning ularning türkiyediki uruq-tughqanliri teripidin teminlen'gen melumat we höjjetler arqiliq ispatlan'ghanliqini bildürdi.

Parlamént ezasi gürsel tékin ependining, tashqi ishlar ministiri mewlut chawush'oghlining yéziq halette jawab bérishini telep qilip sun'ghan yéziqliq teklipliride: "2019-Yili 29-mart künigiche xitayda aqiwiti bilinmigen türkiye jumhuriyiti puqralirining sani qanche? bu puqralimizning isim-famililiri we yashliri qandaq ? bu puqralar toghrisida munasiwetlik emeldarlar melumatqa ige bolghandin kéyin bu toghrisida xitay bilen bolghan körünüshlerde qandaq bir qedemler bésildi we qandaq bir netijige érishildi?" dégendek so'allar qoyulup jawab bérish telep qilin'ghan.

Gürsel tékin, türkiye parlaménti kishilik hoquq komitétigha sun'ghan yéziqliq teklipliride yene: "Türkiye puqralirining xitayda yoqap ketkenliki, yighiwélish lagérlirigha qamalghanliqi, türmilerge tashlan'ghanliqi, kichik balilarning "Daril'étam" gha orunlashturulghanliqi toghrisidiki melumatlar néme üchün dunya jama'itidin we türkiye xelqidin mexpiy tutuldi? xitayda qamalghan hemde kishilik hoquq depsendichiliki we qanunsiz mu'amililirige duch kelgen türkiye puqralirimizning xelq'araliq kélishimlerdin kélip chiqqan heq-hoquqlirining qoghdilinishi toghrisida qandaq xizmetler élip bériliwatidu?" dégendek so'allargha jawab bérish telep qilin'ghan.

Xitayning yighiwélish lagérigha qamalghan türkiye puqrasi Uyghurlardin biri memet'imin nasirning istanbulda yashawatqan singlisi muyesser xanimning bildürüshiche, ular esli qaghiliqtin bolup, ularning ata-anisi 1990‏-yili ularni öz ichige alghan 8 qérindishi bilen birlikte türkiyege kélip olturaqlashqanken. 1994-Yili, ular a'ile boyiche türkiye puqraliqigha qobul qilin'ghan. Memet'imin nasir 2007-yili qaghiliqqa bérip toy qilghan we bir qanche yildin buyan köp qétim qaghiliqqa barghan iken. Uning ayali qaghiliqta turidighan bolup, ularning 4 perzenti bar iken.

Memet'imin nasirning istanbulda yashawatqan singlisi muyesser xanim, akisi memet'imin nasirning 2017-yili 3-ayda qaghiliqqa ketkenlikini we 2017-yili 9-ayning 9-küni uning qaghiliqta saqchilar teripidin tutup kétilgenlik xewirini alghandin buyan hazirghiche uning heqqide héch qandaq melumat alalmighanliqini bildürdi.

Muyesser xanim, akisining türkiye puqrasi bolghanliqi üchün uninggha héch qandaq xewp yetmeydu we türkiye ige chiqidu dep ishen'genlikini, biraq akisidin héchqandaq xewer alalmighandin kéyin endishe qilishqa bashlighanliqini bildürdi. Muyesser xanimning éytishiche, u akisining ehwalini türkiyening xitaydiki elchixanisigha we türkiye tashqi ishlar ministirliqigha bildürgen, ular bu mesile heqqide yol mangidighanliqini bildürgen bolsimu, biraq hazirghiche bir jawab yaki netije chiqmighanliqini bildürdi.

Istanbulning zeytinburnu rayonida yashaydighan, türkiye puqrasi Uyghur yehyajan qurban we amine isimlik er-ayal hazir xitayning yighiliwélish lagérida tutup turuluwatqan bolup, ularning istanbulda yashawatqan qizi xanqiz qurban "Buzzfe'ednews" xewer torining muxbirining ziyaritini qobul qilip xitayning yighiwélish lagéridiki ata-anisi toghrisida sözlep bergen we dadisi yehya qurban we anisi aminening hazir xitayning jaza lagérlirida ikenlikini delillidi.

Türkiye hökümiti tashqi ishlar ministirliqi türkiye puqralirini qutuldurush toghrisida qandaq qedemler bésiwatidu? biz bu heqte pikir-qarashlirini élish üchün enqere uniwérsitéti oqutquchisi shundaqla dunya Uyghur qurultiyining mu'awin re'isi doktor erkin ekrem bilen söhbet élip barduq. Erkin ekrem, türkiye tashqi ishlar ministirliqining türkiye puqrasi Uyghurlarni xitayning jaza lagérliridin qutuldurush üchün yol méngiwatqanliqini, biraq bu heqte metbu'atlargha melumat bérilmestin mexpiy élip bériliwatqanliqini bildürdi.

Türkiye puqrasi Uyghurlarni xitayning yighiwélish lagérliridin qutuldurush üchün némilerni qilish kérek? néme üchün tashqi ishlar ministirliqi bu mesile toghrisida bayanat bermeydu? tashqi ishlar ministirliqi bu mesile bilen alaqidar boluwatamdu? bu so'allarning jawabigha érishish üchün biz tashqi ishlar ministirliqigha téléfon qilghan bolsaqmu, so'allirimizgha jawab tapalmighandin kéyin "Türkche sözlishidighan döletler xelq'araliq zhurnalistlar birliki" ning re'isi gün'gür yawuz aslan ependi bilen söhbet élip barduq.

Gün'gür yawuz aslan ependi bu heqte pikir bayan qilip mundaq dédi: "Köp sanda türkiye puqrasi sherqiy türkistanliq Uyghurlar bar bolup, bularning beziliri türkiyede yashaydu, beziliri xitaygha bérip kélidu. Ular xitaygha bérip kélish jeryanida xitay da'iriliri teripidin so'al-soraqqa uchraydu. Bezilirini tutup solap qoyidighan ishlar yüz bériwatidu, türkiye jumhuriyiti puqralirining xitayda tutqun qilinishining sewebliri qanun boyiche türkiye bash elchiliki wasitisi arqiliq bildürülüshi kérek bolidu, diplomatiye munasiwetliride bundaq mesililer éniq bolushi kérek, eger bir kishining jinayiti bolmisa xitayning mejburiy tutqun qilish hoquqi bolmaydu, chünki ular türkiye jumhuriyitining puqraliri we bixeterliki kapaletke igidur. Köpligen sahelerde xelq'ara qanun we qa'idilerge ri'aye qilmighan xitay türkiye puqralirini tutqun qilip hazirghiche qoyup bermidi.

Gün'gür yawuz aslan ependi xitay teripidin tutqun qilin'ghan türkiye puqraliri Uyghurlarning mesilisini hel qilish üchün türkiye tashqi ishlar ministirliqining yol méngiwatqanliqini bildürüp mundaq dédi: "Türkiye tashqi ishlar ministirliqi bu mesilini yéqindin közitip kéliwatidu, xitayda tutulghan türkiye puqrasigha bash elchixana we konsulxana yol méngiwatidu. Türkiye qanuniy boyiche, dunyaning qeyiride bolsun birer türkiye puqrasi péshkellikke yoluqsa shu jaydiki bash elchilik yaki konsulxanining ulargha ige chiqish we türkiye tashqi ishlar ministirliqigha bildürüsh mejburiyiti bardur".

Toluq bet