“Türkologlar qamusi” gha 15 Uyghur türkolog kirgüzülgen

Türkiyediki eng chong neshriyatlardin biri hésablinidighan aqchagh neshriyati teripidin neshr qilin'ghan “Türk dunyasi türkologliri” namliq qamusqa 15 Uyghur türkolog kirgüzülgen.

Melum bolghinidek 1991-yili sowét ittipaqi yimirilip ottura asiya türkiy jumhuriyetliri musteqil bolghandin kéyin türkiye türkologiye tetqiqatining merkizige aylinishqa bashlandi. Hazirghiche bolghan 28 yil jeryanida türkiyede türkologiye toghrisida köp sanda ilmiy muhakime yighini échildi, uniwérsitétlarda échilghan türkologiye fakultétlirining sanimu köpeydi. Türkiye til tetqiqat idarisi, tarix tetqiqat idarisi we bashqa chong-kichik neshriyatlar köp sanda kitab, lughet we qamuslarni neshr qildi. Yéqinda tonulghan türkolog elazigh shehiridiki firat uniwérsitétining proféssori exmet buran ependining bash tehrirlikide teyyarlan'ghan “Türk dunyasi türkologliri” namliq qamus neshr qilindi. Enqerediki aqchagh neshriyati teripidin bu ay neshr qilin'ghan kitabqa ottura asiya türkiy jumhuriyetliri we her qaysi döletlerde turuwatqan türkologlardin bolup 430 tilshunas türkolog kirgüzülgen. 

Qamus 2 tom, jem'iy 1280 bettin terkib tapqan. Mezkur qamusqa Uyghurlardin 15 kishi kirgüzülgen bolup, bular merhum ibrahim muti'i, imin tursun, turdi exmet, ghoja'exmet sadwaqasow, mirsultan osmanof, xemit tömür, tursun ayup, litip toxti, arslan abdulla, abdure'up polat, muhebbet qasim, xaliq niyaz, amine ghappar, nesrulla yolboldi we sultan mexmut qatarliq tilshunaslardin ibaret. Mezkur qamusta bu, 15 Uyghur tilshunasning qisqiche terjimihali, yazghan kitabliri, maqalilirige orun bérilgen. Bularni izmirdiki ege uniwérsitéti proféssori alimjan inayet ependi, enqerediki haji bayram weli uniwérsitéti Uyghur tili oqutquchisi aysun demirez güneri xanim we istanbul uniwérsitéti hazirqi zaman türkiy tilliri we edebiyatliri fakultéti oqutquchisi rahile qeshqerli xanimlar teyyarlighan. 

Kitabning bash tehriri exmet boran ependi ottura asiya türkiy jumhuriyetliri musteqil bolghandin kéyin türkiyede türkologiye saheside köp tetqiqatlar élip bérilghan bolsimu tilshunaslar toghrisida mexsus bir qamusning teyyarlanmighanliqini, bu boshluqni toldurush üchün bundaq bir kitabni teyyarlighanliqini bayan qilip mundaq dédi: “2017-Yili türkiyede türk tili yili dep élan qilin'ghanidi. Bu yil munasiwiti bilen “Chet'ellik türkologlar” namida bir kitab teyyarlighan idim. Bu kitabqa türk qan sistémisidin bolmighan yawropaliq, rus, xitay, koréyelik we yapon türkologlardin bolup 45 kishini tallap kirgüzgen iduq. Uni yézish jeryanida türkiyede türk dunyasi türkologliri, téximu tar menide élip éytqanda türk dunyasidiki tilshunaslar toghrisida mexsus bir qamus yoqluqini hés qilip, bundaq bir qamus yézishqa bel baghlighan iduq. Ikki yil emgek serp qilip teyyarlap hazir neshr qildurduq”. 

Exmet boran ependi “Türk dunyasi türkologliri” namliq kitabqa hazirqi zaman Uyghur tili tetqiqatigha zor töhpe qoshqan 15 kishini tallap kirgüzgenlikini we bularni tallash ölchemliri heqqide toxtilip mundaq dédi: “Kitabqa kirgüzidighan tilshunaslarni tallashtiki ölchimimiz shulardin ibaret. Birinchi tilshunaslarning türkiy xelqlerdin bolushi, ikkinchisi hayat yashawatqan bolsa 60 yashtin yuqiri bolushi, üchinchisi tilshunas bolushi kérek. Biz bu ölchem asasida 430 türkologni bu qamusqa kirgüzduq”.

Exmet boran ependi qamusning kirish söz qismida eserning ehmiyiti toghrisida toxtilip mundaq dep yazghan: “Bu xil qamuslar, ichide nurghun melumatlar bar menbe kitab hésablinidu. Bu kitabta terjimihaligha orun bérilgen kishilerning kespiy tejribisi, köz qarashliri, ösüp chong bolghan tarixiy shert-shara'itlar, élip barghan tetqiqat sapasining tarixi toghrisidimu nurghun melumatlargha orun bérilgen. Bulardin sirt qamusqa kirgüzülgen tilshunaslar yazghan eserlergimu orun bérilgen bolghachqa u til toghrisida élip bérilghan tetqiqatlarmu otturigha qoyulghan bolidu”. 

Uyghurlar qismini yézishqa qatnashqan alimjan inayet ependi tonulghan tilshunas merhum tursun ayup bilen abdure'up polat ependining terjimihalini yazghanliqini, bu kitabni oqughan kishi türkologlarni tonush bilenla qalmastin her qaysi döletlerdiki türkologiye tetqiqatidinmu xewerdar bolalaydighanliqini bayan qildi. 

Xewerlerge asaslan'ghanda qamusqa kirgüzülgen shinjang uniwérsitéti oqutquchisi tilshunas arslan abdulla lagérgha solan'ghan. Uyghur diyarida ana tilda ma'arip cheklen'gen türkologiye tetqiqatimu toxtap qalghan, türkiye, xitay bilen bolghan munasiwetni kücheytimen dep lagér mesiliside sükütte turuwatqan bundaq bir peytte türkiyede neshr qilin'ghan bu qamusqa 15 Uyghur türkologning kirgüzülüshini qandaq chüshinishimiz kérek? qahramanmarashtiki sütchü imam uniwérsitéti oqutquchisi doktor alimjan boghda ependi Uyghur diyarining türk dunyasining ayrilmas bir parchisi ikenlikini, shunga türkiyediki Uyghur tetqiqatining künsayin küchiyidighanliqini ilgiri sürdi. 

Tonulghan türkolog hesen eren ependi teyyarlighan “Türkologiye lughiti-chet'ellik türkologlar” namliq eser 1998-yili türkiye til tetqiqat idarisi teripidin neshr qilin'ghan. Kéyin türkiye 2017-yilini türk tili yili élan qilghanda bu yil munasiwiti bilen “Chet'ellik türkologlar” namliq qamus tüzülgen bolup, mezkur qamusqa 45 chet'ellik türkolog kirgüzülgen.