«Түркологлар қамуси» ға 15 уйғур түрколог киргүзүлгән

Ихтиярий мухбиримиз әркин тарим
2019-10-16
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Тонулған түрколог профессор әхмәт буран әпәндиниң баш тәһрирликидә тәйярланған «түрк дуняси түркологлири» намлиқ қамус. 2019-Йили.
Тонулған түрколог профессор әхмәт буран әпәндиниң баш тәһрирликидә тәйярланған «түрк дуняси түркологлири» намлиқ қамус. 2019-Йили.
Social Media

Түркийәдики әң чоң нәшриятлардин бири һесаблинидиған ақчағ нәшрияти тәрипидин нәшр қилинған «түрк дуняси түркологлири» намлиқ қамусқа 15 уйғур түрколог киргүзүлгән.

Мәлум болғинидәк 1991-йили совет иттипақи йимирилип оттура асия түркий җумһурийәтлири мустәқил болғандин кейин түркийә түркологийә тәтқиқатиниң мәркизигә айлинишқа башланди. Һазирғичә болған 28 йил җәрянида түркийәдә түркологийә тоғрисида көп санда илмий муһакимә йиғини ечилди, университетларда ечилған түркологийә факултетлириниң саниму көпәйди. Түркийә тил тәтқиқат идариси, тарих тәтқиқат идариси вә башқа чоң-кичик нәшриятлар көп санда китаб, луғәт вә қамусларни нәшр қилди. Йеқинда тонулған түрколог әлазиғ шәһиридики фират университетиниң профессори әхмәт буран әпәндиниң баш тәһрирликидә тәйярланған «түрк дуняси түркологлири» намлиқ қамус нәшр қилинди. Әнқәрәдики ақчағ нәшрияти тәрипидин бу ай нәшр қилинған китабқа оттура асия түркий җумһурийәтлири вә һәр қайси дөләтләрдә туруватқан түркологлардин болуп 430 тилшунас түрколог киргүзүлгән. 

Қамус 2 том, җәмий 1280 бәттин тәркиб тапқан. Мәзкур қамусқа уйғурлардин 15 киши киргүзүлгән болуп, булар мәрһум ибраһим мутии, имин турсун, турди әхмәт, ғоҗаәхмәт садвақасов, мирсултан османоф, хәмит төмүр, турсун аюп, литип тохти, арслан абдулла, абдурәуп полат, муһәббәт қасим, халиқ нияз, аминә ғаппар, нәсрулла йолболди вә султан мәхмут қатарлиқ тилшунаслардин ибарәт. Мәзкур қамуста бу, 15 уйғур тилшунасниң қисқичә тәрҗимиһали, язған китаблири, мақалилиригә орун берилгән. Буларни измирдики әгә университети профессори алимҗан инайәт әпәнди, әнқәрәдики һаҗи байрам вәли университети уйғур тили оқутқучиси айсун дәмирәз гүнәри ханим вә истанбул университети һазирқи заман түркий тиллири вә әдәбиятлири факултети оқутқучиси раһилә қәшқәрли ханимлар тәйярлиған. 

Китабниң баш тәһрири әхмәт боран әпәнди оттура асия түркий җумһурийәтлири мустәқил болғандин кейин түркийәдә түркологийә саһәсидә көп тәтқиқатлар елип берилған болсиму тилшунаслар тоғрисида мәхсус бир қамусниң тәйярланмиғанлиқини, бу бошлуқни толдуруш үчүн бундақ бир китабни тәйярлиғанлиқини баян қилип мундақ деди: «2017-йили түркийәдә түрк тили йили дәп елан қилинғаниди. Бу йил мунасивити билән «чәтәллик түркологлар» намида бир китаб тәйярлиған идим. Бу китабқа түрк қан системисидин болмиған явропалиқ, рус, хитай, корейәлик вә япон түркологлардин болуп 45 кишини таллап киргүзгән идуқ. Уни йезиш җәрянида түркийәдә түрк дуняси түркологлири, техиму тар мәнидә елип ейтқанда түрк дунясидики тилшунаслар тоғрисида мәхсус бир қамус йоқлуқини һес қилип, бундақ бир қамус йезишқа бәл бағлиған идуқ. Икки йил әмгәк сәрп қилип тәйярлап һазир нәшр қилдурдуқ». 

Әхмәт боран әпәнди «түрк дуняси түркологлири» намлиқ китабқа һазирқи заман уйғур тили тәтқиқатиға зор төһпә қошқан 15 кишини таллап киргүзгәнликини вә буларни таллаш өлчәмлири һәққидә тохтилип мундақ деди: «китабқа киргүзидиған тилшунасларни таллаштики өлчимимиз шулардин ибарәт. Биринчи тилшунасларниң түркий хәлқләрдин болуши, иккинчиси һаят яшаватқан болса 60 яштин юқири болуши, үчинчиси тилшунас болуши керәк. Биз бу өлчәм асасида 430 түркологни бу қамусқа киргүздуқ».

Әхмәт боран әпәнди қамусниң кириш сөз қисмида әсәрниң әһмийити тоғрисида тохтилип мундақ дәп язған: «бу хил қамуслар, ичидә нурғун мәлуматлар бар мәнбә китаб һесаблиниду. Бу китабта тәрҗимиһалиға орун берилгән кишиләрниң кәспий тәҗрибиси, көз қарашлири, өсүп чоң болған тарихий шәрт-шараитлар, елип барған тәтқиқат сапасиниң тарихи тоғрисидиму нурғун мәлуматларға орун берилгән. Булардин сирт қамусқа киргүзүлгән тилшунаслар язған әсәрләргиму орун берилгән болғачқа у тил тоғрисида елип берилған тәтқиқатларму оттуриға қоюлған болиду». 

Уйғурлар қисмини йезишқа қатнашқан алимҗан инайәт әпәнди тонулған тилшунас мәрһум турсун аюп билән абдурәуп полат әпәндиниң тәрҗимиһалини язғанлиқини, бу китабни оқуған киши түркологларни тонуш биләнла қалмастин һәр қайси дөләтләрдики түркологийә тәтқиқатидинму хәвәрдар болалайдиғанлиқини баян қилди. 

Хәвәрләргә асасланғанда қамусқа киргүзүлгән шинҗаң университети оқутқучиси тилшунас арслан абдулла лагерға соланған. Уйғур диярида ана тилда маарип чәкләнгән түркологийә тәтқиқатиму тохтап қалған, түркийә, хитай билән болған мунасивәтни күчәйтимән дәп лагер мәсилисидә сүкүттә туруватқан бундақ бир пәйттә түркийәдә нәшр қилинған бу қамусқа 15 уйғур түркологниң киргүзүлүшини қандақ чүшинишимиз керәк? қаһраманмараштики сүтчү имам университети оқутқучиси доктор алимҗан боғда әпәнди уйғур дияриниң түрк дунясиниң айрилмас бир парчиси икәнликини, шуңа түркийәдики уйғур тәтқиқатиниң күнсайин күчийидиғанлиқини илгири сүрди. 

Тонулған түрколог һәсән әрән әпәнди тәйярлиған «түркологийә луғити-чәтәллик түркологлар» намлиқ әсәр 1998-йили түркийә тил тәтқиқат идариси тәрипидин нәшр қилинған. Кейин түркийә 2017-йилини түрк тили йили елан қилғанда бу йил мунасивити билән «чәтәллик түркологлар» намлиқ қамус түзүлгән болуп, мәзкур қамусқа 45 чәтәллик түрколог киргүзүлгән.

Толуқ бәт