Шаир турсунҗан әмәтниң 12 йил, қизиниң 3 йил кесиветилгәнлики җәзмләшти

Ихтиярий мухбиримиз әркин тарим
2020-12-11
Share
Шаир турсунҗан әмәтниң 12 йил, қизиниң 3 йил кесиветилгәнлики җәзмләшти Шаир турсунҗан әмәт әпәнди. (Вақти вә орни ениқ әмәс)
RFA/Erkin Tarim

2001‏-Йили йеңи йил кечиси үрүмчидики хәлқ сарийида өткүзүлгән сәнәткар нурмуһәммәт турсунниң "тәмбүр кечилики" дә шаир турсунҗан әмәт "қанға боялған нахун" дегән шеирини декламатсийә қилип, кечиликкә қатнашқан тамашибинларниң қаттиқ тәсирләндүргәниди. Шу күндин буян хитай сақчилириниң тәқиб қилишиға учрап келиватқан шаир турсунҗан әмәтниң 9-айниң 14-күни тунҗи қетим сотланғанлиқи, үч ай өткәндин кейин униң 12 йил, униң кичик қизи назилә турсунниң 3 йил кесиветилгәнлики адвокати арқилиқ билдүрүлгән.

Турсунҗан әмәтниң һазир түркийәдә яшаватқан күйоғли доған әрдоған әпәнди қейнатиси вә қейинсиңлиси һәққидә тохтилип уларниң 9-айниң 14-күни сотланғанлиқини баян қилип мундақ деди: "9-айниң 14-күни сотланди. 2001-Йили йеңи йил кечисидә шеир оқуди дегән җинайәт билән сотланди. 3 Ай өткәндин кейин 12 йил кесилгәнликини җакарлиди. У, шеирни мәнму оқудум, униңда бөлгүнчилик билән әйибләнгүдәк бир мәзмун йоқ. Бу шеирдин түпәйли ‹хәлқни бөлгүнчиликкә риғбәтләндүрди' дәп әйибләп 12 йил қамақ җазаси берипту".

Мәлум болушичә, 2001‏-йили йеңи йилда үрүмчидә өткүзүлгән мәзкур тәмбүр кечилики шаир турсунҗан әмәт оқуған "қанға боялған нахун" намлиқ шеир билән тарихий бир вәқәгә айланған. Шу кечилик сәвәблик талантлиқ тәмбүрчи мәрһум нурмуһәммәт турсун хизмитидин айрилған. Шу кечиликтин кейин шаир турсунҗан әмәт 24 саәт солап қоюлған. Кейин хитай сақчилириниң көзитиш обйектиға айланған. 16 Йил мушу хил шәкилдә аваричиликкә учрап кәлгән турсунҗан әмәт 2018‏-йили 9‏-айда ғулҗа шәһиридики өйидин тутуп кетилгән. У тутуп үрүмчигә елип кетилгәндин дәл икки йил кейин сотқа чиқирилған. Игилишимизчә башқа кишиләр сотқа чиқирилмастин қолиға нәччә йил кесилгәнлики тоғрисидики һөкүм хети берилгән болса, шаир турсунҗан әмәтниң барлиқ аилә-тавиабатлири ғулҗидин үрүмчигә берип сотқа қатнашқан. Күйоғли доған әрдоған әпәнди бу җәрян тоғрисида мәлумат берип мундақ деди: "өзи ғулҗада иди, үрүмчигә елип кетилип 2 йил түрмидә ятқандин кейин сотланди. Сизгиму мәлум үрүмчидә сотқа аилиси чақирилмайтти. Кишиләр сотланмайла қолиға һөкүм қәғизи тутқузулуп қоюлатти. Қейнатам сотланди, сотқа аилә вә бала-чақилиридин 8 кишиниң ғулҗидин үрүмчигә берип қатнишишиға рухсәт қилипту. Мәнчә хитай кишиләрниң көзини бояш үчүн шундақ қилған болуши мумкин".

Әрдоған әпәнди турсунҗан әмәтниң сотлинип үч ай өткәндин кейин 12 йил қамақ җазасиға һөкүм қилинғанлиқиниң билдүрүлгәнликини баян қилип мундақ деди: "9-айдики сотта 10 күндин кейин һөкүмни җакарлаймиз дегән икән. Биз үмидвар идуқ. Сақлидуқ 10 күн өтти бир гәп йоқ. Үч ай өткәндин кейин 12 йил қамақ җазаси берилгәнликини адвокати арқилиқ аилисидикиләргә билдүрүпту. Қейнатам турсунҗан әмәт әпәнди бу әйибләшни қобул қилмаймән дәп илтимас сунупту. Адвокатиниң ейтишичә йеқинда қайта сотлинидикән".

Игилишимизчә хитай 2016-йилиниң ахиридин тартип көп санда язғучи, шаирларниму лагерға ташлиған, турсунҗан әмәтни болса "бөлгүнчилик" билән әйибләп кесивәткән.

Әнқәрәдики уйғур тәтқиқат институти мудири доктор әркин әкрәм әпәнди хитайниң сиясий мәдәнийитидә қәдимдин тартип пикир әркинлики йоқлуқини оттуриға қойди.

У, хитай һөкүмитиниң мәдәнийәт инқилаби мәзгилидиму "ечилип сайраш" дәп хәлқни пикир баян қилишқа чақирип, пикрини баян қилғандин кейин җазалиғанлиқини, хитайниң һазирму шу тактикини ишлитиватқанлиқини, уйғурларни қаттиқ бастуруватқанлиқини баян қилди.

Турсунҗан әмәтниң көп санда шеири елан қилинған болуп, бәзи шеирлири уйғур нахшилирида текист қилип оқулмақта.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт