Tutqundiki Uyghur yazghuchi perhat tursunning edebiy ijadiyetliri istanbulda neshr qilindi

Ixtiyariy muxbirimiz azigh
2020-08-03
Élxet
Pikir
Share
Print
Uyghur ziyaliysi perhat tursun eserliri.
Uyghur ziyaliysi perhat tursun eserliri.
RFA/Azigh

Yazghuchi we sha'ir perhat tursunning edebiy ijadiyetliri "Perhat tursun eserliri" namida sherqi türkistan höriyet neshriyati teripidin istanbulda neshr qilindi.

"Perhat tursun eserliri" üch toplam sheklide neshr qilin'ghan bolup, toplamlargha doktor perhat tursunning shé'ir we nesrliri, hékaye we proziliri shuningdek edebiyat nezeriyelerge a'it tetqiqat maqaliliri we léksiyeliri kirgüzülgen.

Doktor perhat tursun Uyghur zamaniwi edebiyatining wekil xaraktéridiki yazghuchilirining biri bolup, u özige xas uslubi we özgiche köz qarashliri bilen bügünki dewr Uyghur edebiyatida eng köp talash-tartish qilin'ghan we bes-munazire qozghighan ediblerning biri bolup qalghan.

Perhat tursun 1969-yili Uyghur diyarining atush shehiride tughulghan bolup, 2011-yili xitay merkiziy milletler uniwérsitétida chaghatay tili we Uyghur folklori kespi boyiche doktorluq unwanigha érishken. Oqush püttürgendin kéyin ürümchidiki Uyghur aptonom rayonluq ammiwi sen'et yurtida xizmitini dawamlashturghan. 1998-Yili uning "Muhebbet lirikiliridin yüz parche" namliq shé'irlar toplimi xelq neshriyati teripidin neshr qilin'ghan. Uningdin bashqa perhat tursunning yene "Mesih chöli" namliq powéstlar toplimi bilen "Ölüwélish sen'iti" namliq romani neshr qilin'ghan.

Istanbulda neshr qilin'ghan "Perhat tursun eserliri" namliq kitabqa "Ölüwélish sen'iti" romanining tehriri, pelsepe penliri doktori memtimin elaning "Perhat tursun we uning eserliri toghrisida" namliq chong hejimlik maqalisi kirgüzülgen. Biz yazghuchi perhat tursunning Uyghur edebiyatida tutqan orni toghrisida etrapliq melumatqa érishish üchün doktor memtimin elani ziyaret qilduq‌. Doktor memtimin ela perhat tursundin ibaret zamaniwi Uyghur edebiyatidiki muhim yazghuchining Uyghur edebiyati üchün némidin dérek béridighanliqi heqqide toxtitip, mundaq dédi: "Perhat tursun Uyghur jem'iyitide bolmighan, lékin bolushi kérek bolghan sahelerdin dérek béridu. Chünki u mushu saheler heqqide chongqur we üzül-késil izden'güchi, nurghun muweppeqiyetlerge érishküchi edib. Bu saheler u ang éqimini öz ichige alghan modérnizm edebiyati we kéyinki modérnizm edebiyatigha xas uslublarning hemmiside ijadiyet élip bardi. Perhat tursun modérnizm we kéyinki modérnizm edebiyati we kültürining Uyghur edebiyatigha kirishi we shu arqiliq alliburun modirnizimlashqan Uyghur ré'alliqining ipadilinishi üchün qolidin kelgen tirishchanliqini körsetti. Bu perhat tursunning Uyghur edebiyatidiki yégane rolini we ornini körsitip béridu."

Abdiweliy ayup ependi ziyaritimizni qobul qilip, perhat tursun eserlirining özgichiliki we roshen alahidiliki heqqide toxtilip, mundaq dédi: "Perhat tursunning eserliri addiy kishilerning hayatini, ré'alliq aldidiki charisizliqini, ajizliqlirini, azablirini, temtiresh we yulqunushlirini tepsiliy, inchike we özgiche usulupta ichip bergen, dep qaraymen."

Edebiyat tetqiqatchilirining qarishiche, perhat tursunni Uyghur jem'iyitini zamaniwi edebiyat nezeriyeliri we dunya edebiyati bilen uchrashturghan, Uyghur jem'iyitidiki békinmichilik we muti'essiplikke qarshi tinmay küresh qilghan Uyghur ziyaliylirining tipik wekili dep qarashqa bolidiken. Ziyaritimiz dawamida doktor memtimin ela ependi perhat tursunning dunya edebiyati bilen bolghan munasiwiti heqqide tepsiliy toxtaldi.

Edebiyatshunaslarning qarishiche, perhat tursun eserliride özge xas ipadilesh sen'iti bolush bilen birge chongqur eqliy tepekkur we pishqan psixik analizi mewjut dep qarashqa bolidiken. Biz perhat tursunning idiyesi we eserliri heqqide téximu etrapliq melumatqa érishish üchün doktor memtimin eladin "Perhat tursunni bir mutepekkur dep qarashqa bolamdu?" dégen so'alni soriduq. Memtimin ela bu heqte toxtilip, mundaq dédi: "Elwette, bolidu. Perhat tursunning hayati boyi özige bash qilghan mizani, insaniyetning shadliqi we ulughluqining tepekkur qilish arqiliq kélidighanliqigha, yeni eqilni ishlitishtin kélidighanliqigha bolghan ishinish we emeliyitide körsitishtin ibaret. Perhat hayati boyi eqli tepekkur qilishtin, yéngi tepekkur qilishtin bir sékuntmu toxtap qalmighan, kem uchraydighan ediblirimizdin biri. Shuning üchün uning tepekkurliridin peqet chongqurluqnila emes, esliylikni, uninggha xas tepekkurning semerilirini köreleymiz."

Xitay hökümitining perhat tursun'gha oxshash Uyghurlarning her sahediki serxillirini tutqun qilishi we türmilerge tashlishi xelq'ara kishilik hoquq teshkilatliri we pa'aliyetchiliri teripidin qattiq tenqid qilinmaqta. Dunya Uyghur yazghuchilar uyushmisining mu'awin re'isi, sha'ir mutellip seydulla ependi xitayning perhat tursun'gha oxshash Uyghur serxillirini yoqitishqa tirishishining sewebi we Uyghur jem'iyitige körsetken tesiri toghrisida toxtilip, mundaq dédi: "Perhat tursun yiraq teklimakandin dunyani küzetken yazghuchi, perhat tursundek bir yazghuchining qamaqqa ilinishi xitay hökümitining Uyghurlarni dunyadin xaliylashturup, özining rezil siyasiy meqsitige yetmekchi bolghanliqining bir xil ipadisi dep qaraymen."

Xitay hökümiti 2016-yilining axiridin bashlap Uyghur diyarida keng kölemde tutqun qilish we jaza lagérlargha qamash siyasiti yürgüzgen bolup, nechche yüzligen Uyghur serxilliri xitayning Uyghurlargha qaritilghan irqi qirghinchiliq siyasiti tüpeyli jaza lagérlirida we türmilerde hazirghiche tutup turulmaqta. Uyghur zamaniwi edebiyatining wekilliridin hésablinidighan doktor perhat tursunmu 2018-yili yanwarda lagérgha qamalghan bolup, 16 yil késiwétilgenliki ilgiri sürülmekte.

Toluq bet