Уйғур кишилик һоқуқ қурулуши уйғурларниң панаһлиқ мәсилисиниң җиддий һәл қилинишини тәләп қилди

Мухбиримиз гүлчеһрә
2021-06-23
Share
Уйғур кишилик һоқуқ қурулуши уйғурларниң панаһлиқ мәсилисиниң җиддий һәл қилинишини тәләп қилди Хитай әлчиханилири тәрипидин инавәтсиз қиливетилгән паспортларниң бири.
uhrp.org

Һәр йили 6-айниң 20-күни бирләшкән дөләтләр тәшкилати тәрипидин дуня мусапирлар күни қилип бекитилгән. Б д т ниң дуня мусапирлири һәққидики доклатиға қариғанда, һазир 82 милйондин артуқ адәм дуняниң һәрқайси җайлирида мусапирлиқ һаятиға мәҗбур болған.

Хитайниң йиллардин буян уйғур диярида елип бериватқан қаттиқ бастуруш сиясәтлири, болупму йеқинқи йиллардин буянқи лагер вә түрмиләргә солаш қилмишлири сәвәбидин, чәтәлләргә қечип чиқип дуняниң һәр қайси җайлирида панаһлиниватқан вә сәргәрданлиқ һаятиға мәҗбур болған уйғурларниң саниму аз әмәс. Әмма һазирғичә мәлум болған учурларға қариғанда, гәрчә хели көп сандики киши охшимиған әлләрдин вә бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң мусапирлар кометитлиридин сиясий панаһлиқ тилигән болсиму, бирақ уларниң панаһлиқ ишлириниң һәрхил тосалғуларға учраватқанлиқи, һәтта панаһлиқ тәләплириниң рәт қилиниватқанлиқи, бәзилириниң болса хитайға қайтурулған вә қайтурулуш хәвпидә туруватқанлиқи мәлум.

Һазирғичә қазақистан, өзбекистан, таҗикистан, қирғизистан, пакистан, мисир, тайланд, камбоджа, непал, түркийә, сәуди әрәбистан, германийә қатарлиқ бирқисим әлләрдин мусапир уйғурларниң мәҗбурий хитайға қайтурулғанлиқи мәлум. Тайланд, түркийә вә пакистан қатарлиқ дөләтләрдә йәнила ениқсиз сандики уйғурларниң қайтурулуш хәвпидә икәнлики уйғурларда ортақ әндишә қозғаватқан мәсилә болуп турмақта.

Вашингтондики UHRP йәни уйғур кишилик һоқуқ қурулуши 2021-йили 6-айниң 20-күни, йәни дуня мусапирлар күни мунасивити билән мәхсус чақириқ елан қилип, хитай һөкүмитиниң бастурушлиридин қечип чәтәлдин панаһлиқ тиләшкә мәҗбур болған уйғурларниң қийинчилиқиниң җиддий һәл қилиниши керәкликини йәнә бир қетим оттуриға қойди.

Чақириқта мәзкур органниң иҗраийә директори өмәр қанат: "көп йиллардин буян уйғур кишилик һоқуқ қурулуши дуняниң һәр қайси җайлиридики уйғур мусапирлириниң күнсери хәтәрлик вәзийәткә қеливатқанлиқи һәққидә агаһландуруш сигналини күчәйтип кәлди. Бу уйғур мусапирларға ярдәм бериш демократик һөкүмәтләрниң уйғурларға ярдәм көрситиштә дәрһал қилалайдиған ишидур" дегән.

Кишилик һоқуқ қурулушиниң баянатида йәнә, һәрқайси дөләтләрни мусапирлар вә панаһлиқ тилигүчиләрни улар зиянкәшликкә учрайдиған дөләткә қайтурмаслиққа чақириқ қилинди. Мәзкур баянатта йәнә демократик дөләтләрниң хитайниң тәһдит вә паракәндичиликлиригә учрап келиватқан уйғур мусапирлирини қоғдиши вә уйғурларниң чеградин қоғлап чиқирилиш хәвпи барлиқини тонуп йетиши керәклики алаһидә әскәртилгән.

Униңда йәнә, америка һөкүмитиниң нөвәттә уйғурларни панаһлиқ ишлирида "биринчи орунға қойидиған" мусапирлар қилип бәлгиләйдиған қанунни ойлишиватқанлиқи, бундақ болғанда уларниң биваситә америкаға көчүп келишни илтимас қилалайдиғанлиқини мисал елиш арқилиқ "башқа дөләтләрму мушуниңға охшаш сиясәтләрни ойлишиши керәк" дәп көрситилгән.

Уйғур кишилик һоқуқ қурулушиниң хадими петер ервин бу һәқтә зияритимизни қобул қилип, уйғур мусапирлар дуч болуватқан вәзийәтниң әндишилик икәнликини, болупму уларниң панаһлиқ ишлириниң рәт қилиниш вә кечикишидин башқа, бәзи мусапир болуп туруватқан дөләтләрдиму хитайниң васитилик вә биваситә тәһдитлиридин қутулалмай келиватқанлиқини билдүрди.

Петер әпәнди өзлириниң дуня мусапирлар күни елан қилған мәхсус баянатида, уйғур кишилик һоқуқ қурулушиниң бу йил йил бешида өткүзүлгән америка хәлқара диний әркинлик комитетиниң испат аңлаш йиғинида америка һөкүмитигә бәргән тәвсийәлирини башқа һөкүмәтләрниңму маслаштурушини тәшәббус қилинғанлиқини билдүрди. У мундақ деди: "биз баянатта һәр қайси дөләт вә һөкүмәтләрниң уйғур мусапирларға ярдәм бериштә, немиләрни қилалайдиғанлиқи һәққидә мундақ тәклипләрни бәрдуқ: илтимас қилиш басқучида уйғур панаһлиқ тилигүчиләрниң делолирини тезлитиш. Қайтурулуш хәвпигә дуч кәлгән дөләтләрдә уйғурларни актиплиқ билән орунлаштуруш программиси қуруш.

Һөҗҗәтләрниң кәмчил болушиниң уйғур панаһлиқ тилигүчилири үчүн тосалғу әмәсликигә капаләтлик қилиш.

Хитай һөкүмитиниң паракәндичилик, қорқутуш, тәһдити, уйғур җамаитигә җасуслуқ қилиш бесимини тохтитиш.

Башқа дөләтләр билән һәмкарлишип, мушуниңға охшаш тәдбирләрни қоллинип, уйғурларниң хитайға қайтурулушиниң алдини елиш".

Уйғур кишилик һоқуқ қурулушиниң хадими петер ервин, бизниң "америка башлиқ ғәрбтики бир қанчә әлләрниң уйғур қирғинчилиқини етирап қилиши уйғур мусапирларниң панаһлиқ ишлириниң һәл болушини илгирилитишкә түрткә болдиму йоқ?" дегән соалимизға җавабән мундақ деди:

"хитайниң ирқий қирғинчилиқидин қечип яки қутулуп чиққан һәр қандақ уйғурниң панаһлиниш рәсмийәтлири алаһидә тезлитип һәл қилиниши керәк дәп тәләп қилимиз, әпсуски һөкүмәтләрниң хитай һөкүмитиниң уйғурларға йүргүзүватқан бастуруш сиясәтлирини ирқий қирғинчилиқ дәп тонушқа башлиғанлиқиға техи әмдила 5-6 ай болди. Техи йеңи һадисә санилиду. Шуңа бу һөкүмәтләрниң панаһлиқ бериш системисидиму техи уйғурларға қаратмилиқ тәдбир яки сиясәтләр йүргүзүлмиди. ‹Ирқий қирғинчилиқ' дәп етирап қилиш уйғурларниң сиясий панаһлиқ ишлириниң һәл болушини тезлитиш яки илгирилитишкә һазирчә әмәлий тәсир көрситәлмиди".

Игилишимизгә қариғанда, бирқисим уйғурлар хитайниң бастурушидин қечип демократик әлләргә чиққан тәқдирдиму, қолида хитай паспорти болғанлиқи сәвәблик вә қанунлуқ һөҗҗәтлири толуқ болмаслиқ сәвәблиридинму панаһлиқ мәсилисидә қийниливатқаникән.

Лагер шаһити өмәр бәкели, лагердин қутулуп чиққан болсиму қазақистан, түркийәдә сәргәрданлиқни бешидин өткүзүп, у җайлардиму охшашла һаяти тәһдиттин қутулалмай ахири 4-бир әлдин сиясий панаһлиқ тилигән. У голландийәдә икки йилға йеқин панаһлиқ ишлириниң һәл болушини сақлап техи йеқинда аяли вә балилирини түркийәдин голландийәгә елип келәлигәниди. У, түркийә, қазақстанни өз ичигә алған оттура асия дөләтлири қатарлиқ хитайниң тәсир күчи бар әлләрдики уйғурларниң хитайға қайтурулуш хәвпидә икәнликини, ирқи қирғинчилиқ сияситиниң қурбани болуватқан уйғурлар башқа дөләтләрдин панаһлиқ тилигәндә, уларниң худди уруштин қачқан хәлқләргә охшаш алаһидә җиддий қутқузушқа моһтаҗ икәнликини билдүрди:

Петер ервин әпәнди мундақ деди: "хитайниң ирқий қирғинчилиқи сиясити елип бериливатқан йеқинқи 5-6 йил мабәйнидә, ирқий қирғинчилиқ йүз бериватқан юртиға қайтиш мумкин болмиғанлиқтин, чәтәлләрдин панаһлиқ тиләшкә мәҗбур болған уйғур мусапирлар көпәйди. Болупму уйғур оқуғучиларниң саниниң башқа вақитқа қариғанда алаһидә ашқанлиқи мәлум. Әмма йеқинқи йилларда панаһлиқ тәләп қилған уйғурларни қобул қилишниң йәнила кечикиватқанлиқи бизни әндишиләндүриду вә йәнә түркийә, тайланд қатарлиқ әлләрдики мусапирлар орунлирида туруватқан уйғурлар хитайға қайтурулуш хәвпидин қутулғини йоқ. Уларниң үчинчи бир әлдин болсиму панаһлиққа еришиш мәсилилириниң җиддий һәл қилинишини тәләп қилимиз".

Петер әпәнди: "һәр қандақ бир дөләтниң уйғурларни хитайға қайтуруши хәлқаралиқ қанунларға хилап" дәп тәкитлиди. У йәнә: "уйғурларни хитайға қайтурған бу һөкүмәт вә дөләтләр хәлқаралиқ қанунлар бойичә әсли тегишлик җазаға учриши керәк вә башқа дөләтләрни агаһландуруш арқилиқ уйғур мусапирларни хитайға қайтурушниң алди елиш зөрүр" дәп тәкитлиди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт