Уйғур кишилик һоқуқ қурулушниң доклатида уйғур районидики сақчи назарәт қурулмиси хәритиләштүрүлгән

Вашингтондин мухбиримиз нуриман тәйярлиди
2023.12.14
Меһманхана хадими: “үрүмчидә бихәтәрлик тәдбирлири илгирикидәк, районларға қаритилған башқуруш пәрқлиқ” Хитай қораллиқ күчлири уйғурлар зич олтурақлашқан районда чарлаш елип бериватқан көрүнүш. 2013-Йили 29-июн, үрүмчи.
AFP

Америкадики уйғур кишилик һоқуқ қурулуши 13-декабир күни “Шәрқий түркистанни сақчилаштуруш: уйғур районидики сақчи вә хәвпсизлик қисимлириниң хәритиләштүрүлүши” сәрләвһилик йеңи бир доклат елан қилған.

Мәзкур доклат уйғур кишилик һоқуқ қурулушиниң тәтқиқатчиси бен кардус (Ben Carrdus) тәрипидин тәйярланған болуп, уйғур районидики сақчи органлирини чүшәндүрүш мәқсәт қилинған. Мәзкур доклатта, “шәрқий түркистанда давамлишиватқан ирқий қирғинчилиқни, йәни уйғур вә башқа түркий хәлқләргә йүргүзүлүватқан системилиқ һалдики партийә-дөләт қоллиған кишилик һоқуқ вәһшийликини толуқ чүшиништә әң муһим ачқуч-у йәрдики сақчи органлири һәм назарәт системисини чүшиништур” дейилгән.

Доклатта уйғур районидики сақчи органлириниң хитай компартийәсиниң уйғурларға қаратқан ирқий қирғинчилиқни елип бериштики асаслиқ иҗрачиларниң бири икәнлики тәкитләнгән. Доклатта сақчиларниң охшимиған вәзипә вә айрим қоманданлиқ қурулмиси барлиқи, йәни бәзилириниң йәрлик қатламда, бәзилириниң дөләт дәриҗилик қатламларда икәнлики, әмма ахирида һәммисиниң охшашла хитай компартийәсиниң қаттиқ контроллуқида һәрикәт қилидиғанлиқи оттуриға қоюлған.

Доклатта йәнә хитайниң уйғур районидики партийә, һөкүмәт вә қанун органлири хәритиләштүрүлүп, наһайити инчикә чүшәндүрүлгән. “хитай азадлиқ армийәси” (PLA) билән “шинҗаң ишләпчиқириш-қурулуш биңтуәни” (XPCC)му айрим-айрим чүшәндүрүлгән.

Мәзкур доклатниң тәйярлиғучиси бен кардус әпәнди бу һәқтә зияритимизни қилип мундақ деди: “бу доклат уйғур районидики сақчи назарәт қурулмисини чүшәндүрүп бериду. Уйғур райони һәққидики хәвәрләрни оқуғиниңизда, армийә, сақчи дегәндәк уқумлар бир-биригә арилишип кәткән болуп, хәвәрдә дейилгән һәрикәтни қандақ түрдики сақчиларниң иҗра қилғанлиқи ениқсиз. Сақчиларниң формилириму бир-биригә охшайду, лекин улар охшимиған вәзипиләрни өтәйду, охшимиған орунлардин буйруқ тапшурувалиду. Шуңлашқа бу доклатниң мәқсити, уйғур районидики охшаш болмиған сақчи органлириниң қандақ вәзипиләрни орундайдиғанлиқи, бу буйруқларни қайси органниң чүшүридиғанлиқи һәққидә оқурмәнләрни ениқ чүшәнчигә игә қилиштур.”

Доклатта дейилишичә, уйғур районида хитай қораллиқ сақчи қисимлириниң “көчмә тармақ әтрити” әң көп болуп, уларниң сани һәтта бейҗиңдики қораллиқ сақчи қисимлириниң икки һәссисигә тәң келидикән. Мөлчәрләргә қариғанда, уйғур районида хитай қораллиқ сақчи қисимлириниң сани хитайниң башқа җайлириға қариғанда икки һәссисидин көп икән. Униңдин башқа районда йәнә 70 миңдин артуқ “ярдәмчи сақчи” ларму бар икән.

Доклатта көрситилишичә, 2017-йилидики мәлуматларға қариғанда, уйғур районидики ярдәмчи сақчи вә башқа “дөләт хәвпсизликигә мунасивәтлик органлар” ни өз ичигә алған хитай қораллиқ сақчи күчлириниң сани хитайниң башқа җайлириға қариғанда 2. 3 Һәссә көп болған. Йәни хитайниң башқа йәрлиридә һәр йүз миң кишигә 212 нәпәр сақчи тоғра кәлгән болса, уйғур районида һәр йүз миң кишигә 478 нәпәр сақчи тоғра кәлгән.

Бен кардус әпәнди бу һәқтә тохтилип мундақ деди: “биз шәрқий түркистандики сақчиларниң қанчилик дәриҗидә қаттиқ қол болалайдиғанлиқини аллибурун билгән болдуқ. Улар һәрқандақ йәрдә, һәтта кечиккинә бир шүбһә көрүлгән һаман дәрһал шу җайда пәйда болуп болиду. Мәйли адәттики сақчи формисини кийгәнләр болсун, мәйли һәрбий формида болсун вә яки алаһидә сақчи формисини кийгәнләр болсун, улар наһайити җиддий һәрикәт қилиду. Улар буйруқни биваситә бейҗиңдин алиду. Бурун йәрлик сақчи орунлири өз алдиға әмир-буйруқларни берәләйтти. Әмма йеқинқи йиллардин буян уйғур районидики сақчиларға, дөләтниң әскирий қисимлирини башқуридиған органлар биваситә қоманданлиқ қилидиған болди. Он нәччә йилдин буян, хитай компартийәси һечқандақ испати болмиған бихәтәрлик мәсилилирини баһанә қилип, уйғур районидики қораллиқ сақчи күчлирини көпәйтип кәлди. Уйғур районидики сақчилар дәриҗидин ташқири көп болуп, бу районни дунядики әң юқири дәриҗидә сақчилаштурулған район дейишкә болиду. Бу инкар қилғусиз бир реаллиқтур.”

Уйғур кишилик һоқуқ қурулушиниң пирограмма директори петер ервинму мәзкур доклаттики сақчи назарәт қурулмисиниң хәритиләштүрулүш тәтқиқатиға қатнашқан болуп, у уйғур райониниң сақчилаштурулуши һәққидә мундақ деди: “уйғур райониниң сақчилаштурулуши һәқиқәтәнму бәкла бинормал. Тәтқиқатчилар уйғур районини йәр шаридики әң юқири дәриҗидә сақчилаштурулған район дейишиду. Уйғур райониниң бу дәриҗидә сақчи назарити астиға елиниши, хитай үчүнму нормал әмәс. Уйғур районида хизмәт өтәватқан аталмиш бихәтәрликни қоғдайдиған сақчиларниң иҗра қилидиған вәзипилириму охшимайду. У йәрдә уйғурларниң мәдәнийәт яки диний кимликлирини ипадә қилишиниң өзини ‛җинайәт‚ дәп бекитидиған бир система мәвҗут. Ашу системидики бир қисим сақчилар мәхсус уйғур кимлики билән яшашни таллиғанларни лагерларға яки түрмигә солаш вәзиписини иҗра қилиду. Йәнә бир түрдики сақчилар уйғурларниң иш-һәрикитини назарәт қилиш вәзиписини өтәйду. Йәни уларниң йәрлик уйғурларни қимирлиялмас һаләткә кәлтүрүш вәзиписи бар. Қисқиси, уйғур районидики сақчилаштурулуш һадисиси һеч нормал әмәс.”

Бен кардус әпәнди бу бинормаллиқ һәққидә тохтилип мундақ деди: “уйғур районидики сақчилаштуруш һәргизму нормал шәкилдики сақчиларни йәрләштүрүш болмастин, бәлки партийәниң сияситини муқим иҗра қилидиған күчләрни йәрләштүрүштур. Бу доклат үчүн тәкшүрүш елип бериш җәрянида әң көп оттуриға чиққан нуқта шу болдики, уйғур районидики сақчилар у йәрдики хәлқни әмәс, бәлки компартийәни қоғдайду. У йәрдики назарәт системиси пуқраларниң бихәтәрлики үчүн әмәс, бәлки пуқраларниң партийәниң сияситигә әмәл қилған-қилмиғанлиқни назарәт қилиш үчүн хизмәт қилиду. Аталмиш ‛хәлқ қораллиқ сақчилири‚ қолида төмүрниң сунуқи болмиған хәлқини атиду. Мана бу хитай компартийәсиниң идарә қилиш системиси вә идеологийә мәнтиқисидур.”

У ахирида доклатта оттуриға қоюлған муһим бир нуқтини тәкитләп мундақ деди: “уйғур районидики сақчиларниң әһвалиға аит көп қисим учурлар, болупму нурғун муһим учурлар ‛мәхпий‚, биз бәлким буни мәңгү биләлмәймиз. Хитай даирилири ташқий дуняға ‛уйғур райони һәммәйләнгә очуқ, уйғурларниң қанчилик хушал вә бәхтлик яшаватқанлиқини өз көзүңлар билән көрүп кетиңлар‚ дегини билән, у йәрдики әң асаслиқ бихәтәрлик учурлири йәнила ‛алаһидә мәхпийәтлик‚ дәп қарилиду. Бу хитай һакимийитиниң характерини көрситип бериду. Йәни бу ‛хитай мустәбиттур‚ дегәнни ипадиләйду. Хитайда бәзи учурларни һәмбәһирләшму җинайәт һесаблиниду. Һакиммутләқлиқниң характери дәл мушундақ болиду.”

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.