Ammiwi teshkilatlar b d t ni xitayning Uyghurlargha qaratqan “Insaniyetke qarshi jinayiti” ge xatime bérishke chaqirdi

18 Döletning 12-may küni b d t da ‍ötküzgen Uyghurlar heqqidiki yighinida xelq'araliq ammiwi teshkilatlar b d t ni alahide tekshürüsh méxanizmi qurup, Uyghurlar duch kéliwatqan “Irqiy qirghinchiliq” yaki “Insaniyetke qarshi jinayet” ni tekshürüshke we xitaygha bésim ishlitip, uninggha xatime bérishke chaqirghan.
Ularning tekitlishiche, b d t ning Uyghurlargha qarita sadir qiliniwatqan bu jinayetke tedbir qollanmasliqi uning roli we nopuzigha dexli yetküzidiken.

12-May tor arqiliq ötküzülgen bu yighin b d t tarixidiki Uyghurlargha alaqidar zor weqe bolup, mezkur yighin amérika, en'gliye, gérmaniyening uyushturushi, kanada, awstraliye, yéngi zélandiye, daniye, shiwétsiye, slowaniye, türkiye qatarliq döletlerning qollishida ‍ötküzülgen.
Yighin'gha xelq'aradiki nopuzluq ammiwi teshkilatlar, qanunshunaslar, zhurnalistlar, tetqiqatchilar we mutexessisler teklip qilin'ghan bolup, ular Uyghurlargha qarita sadir qiliniwatqan jinayetni toxtitish üchün qandaq méxanizmlarni ‍ishlitish toghrisida teklip pikirlerni bergen.

Yighinda xelq'ara kechürüm teshkilatining tekitlishiche, “Xitayning shinjangdiki qilmishi xelq'ara kishilik hoquq sistémisi üchün bir sinaq” iken. Bu teshkilatning bash sékrétari agnés kalamart xanim mundaq deydu:“Xitayning shinjangdiki xilapliq qilmishi xelq'ara kishilik hoquq sistémisi üchün muhim bir sinaq. Bu 55 eza döletning hökümet öz xelqige sadir qiliwatqan keng kölemlik we ishenchlik kishilik hoquq depsendichilikidiki roligha munasiwetlik bolup, bu qilmishning kölimi nahayiti zor. Eger b d t buni tekshürüshkimu qabil bolalmisa, bu uning herqandaq birini jawabkarliqqa tartish qabiliyitige bolghan gumanimizni téximu chongqurlashturidu.”

Agnés kalamartning éytishiche, eger xitay b d t ning Uyghur élide musteqil tekshürüsh élip bérishigha yol qoymisa, b d t yiraqtin tekshürüsh élip bérishi kérek ‍iken. Biraq agnés kalamart b d t sékritariyatining buninggha süküt qilishining qobul qilinmaydighanliqini bildürgen.
U:“Qandaqla bolmisun shinjangdiki xilapliq qilmishi b d t teripidin ochuq we ammigha ashkara rewishte tekshürülüshi kérek. Kénnés rus tekitligendek eger u yerge bérish mumkin bolmisa yiraqtin tekshürülüshi lazim. Biz b d t sékritariyatining herikitide körgendek süküt qilish, qorqush we délighul bolushni qobul qilghili bolmaydu” dégen.

Yighinda xelq'ara kechürüm teshkilatining ijra'iye diréktori kénnés rus Uyghurlarning tughulush nisbiti shiddetlik aziyip ketkenlikini, bundaq aziyishning b d t tarixida misli körülüp baqmighanliqini bildürgen. Uning éytishiche, bu ehwal süriyediki ichki urush we riwandadiki i‍rqiy qirghinchiliqtimu körülüp baqmighan ‍iken.
Kénnés rus mundaq dégen:“Uyghurlarning tughulush nisbitining rayondiki xitaylargha sélishturghanda chöchüterlik derijide aziyip ketkenliki, 48 pirsenttin artuq azayghanliqi heqqide doklatlar chiqti. Bu b d t ning statistikisidin qarighanda misli körülüp baqmighan hadise. Hetta bu ‍ehwal süriye urushi we riwandadiki irqiy qirghinchiliqtimu körülüp baqmighan.”

Uning körsitishiche, shunga kishilik hoquq közitish teshkilati yéqinda xitayning pütün bir xelqni négizlik insan heqliridin mehrum qilishtek bu qilmishini “Insaniyetke qarshi jinayet” dep élan qilghan.
Kénnés rus: “Kishilik hoquqni közitish teshkilati yéqinda bu omumiy wehshiylikni, insaniyetke qarshi jinayet, bu, rayondiki Uyghur we bashqa türkiy xelqlerni négizlik insan heqliridin gherezlik mehrum qilip jazalash, medeniyiti we dinini yoqitish qilmishi, dep élan qildi” dégen. Uning körsitishiche, xitay ‍özining herikitini “Térrorluqqa” qarshi turush, dep aqlisimu, biraq bu peqet bir bahane iken.

Yighinda b d t kishilik hoquq kéngishining mutexessisi férnand dé warénés rusiye, amérika qatarliq eller b d t ning öz dölitidiki az sanliq milletler ehwalini tekshürüshini qarshi alidighanliqi, biraq xitayning néme ‍üchün yol qoymaydighanliqini chüshenmeydighanliqini bildürüp, b d t ning bu jehettiki mewjut méxanizmlirini tonushturghan.

Férnand dé warénés mundaq deydu: “B d t ning méxanizm qurup, keng kölemlik kishilik hoquq depsendichiliklirini tekshürgenlikining ‍örniki bar. Buningda xewpsizlik kéngishining qarmiqidiki mutexessisler tekshürüsh guruppisini teshkil qilish yaki b d t omumi yighinining xelq'ara terepsiz tekshürüsh méxanizimini qurush mumkin. Shuningdek b d t kishilik hoquq kéngishi arqiliqmu sirilanka mesiliside qilghandek xelq'ara pakit toplash yaki delil toplash méxanizmi qurushqa bolidu.”

U yene xelq'ara jem'iyet we b d t ning Uyghurlargha oxshash mu'amile qilishi kéreklikini bildürüp, “Méningche pütkül xelq'ara jem'iyet shundaqla b d t kishilik hoquqqa keng kölemlik xilapliq qilish toghrisidiki bu shikayetlerni körüshi, meyli xitayda bolsun yaki dunyaning bashqa döletliride bolsun uzini qoghdiyalmaydighan az sanliq milletlerning insan heqlirini oxshash qoghdishi kérek” dégen.

Yighinning axirida dunya Uyghur qurultiyining re'isi dolqun eysa söz qilip, ‍özlirining yéqinqi 4-5 yil mabeynide b d t ni qet'iy heriketke ötüshke chaqirip kelgen bolsimu, biraq uning héchqandaq konkrét heriketke ötmigenlikini tenqid qilghan.
U mundaq dégen: “Kishilik hoquq kéngishi héchqandaq konkrét bir heriket élip barmidi. Bir jiddiy qararnamimu maqullap baqmidi. Alahide yighinmu chaqirilmidi. Kishilik hoquq ali komissarining ishxanisi bilen xitay hökümiti otturisida rayonda cheklimisiz tekshürüsh élip bérish toghrisidimu héchqandaq kélishim imzalanmidi. Yene bir tereptin bezi hökümetler xitay hökümitining Uyghur we bashqa türkiy xelqlerge qaratqan basturush siyasitini ashkara qollidi. Bu döletler bolupmu musulman döletler buninggha süküt qilghanliqi üchün nomus qilishi kérek.”

Dolqun eysa yene b d t kishilik hoquq kéngishi, b d t bash katipi we eza döletlerni derhal heriketke ‍ötüshke chaqirip, bu tedbirler“Kishilik hoquq kéngishining tekshürüsh komitéti qurushi we xitaygha mes'ul alahide tekshürgüchi teyinlishini, bolupmu b d t ali komissari ‍özining yiraqtin musteqil tekshürüsh, doklat qilish hoquqini ishlitishidu” dégen.

Bu yighinda xitay wekilimu söz qilip, yuqiriqi eyibleshlerni ret qilghan. ‍Özining Uyghur élidiki siyasitini aqlap, xelq'araning Uyghur élide musteqil tekshürüsh élip bérishigha yol qoymaydighanliqini bildürgen. Xitay wekilining égiri sürüshiche, xitay “Bundaq yalghan we gunahkar, dep eyiblesh asasidiki tekshürüshke qarshi turidiken.” xitay wekilining bu yighin'gha qatnishishi we söz qilishi kishilerge tasadipiyliq tuyulghan.
Chünki, xitay terep buning aldida b d t gha ‍eza döletlerge xet yézip, ularning bu yighin'gha qatnashmasliqini telep qilghanidi.