Ürümchidiki lagér we yéqin etraptiki gumanliq orunlar sistémiliq bir gewdimu?(3)

Muxbirimiz gülchéhre
2021-05-04
Share
Ürümchidiki lagér we yéqin etraptiki gumanliq orunlar sistémiliq bir gewdimu?(3) Ilgiri lagér kéyin mejburiy emgek orni qilip özgertilgen bolushi mumkin dep guman qilin'ghan ürümchidiki "Xongyen kiyim-kichek baghchisi".
Photo: RFA

Norwégiyediki "Uyghur edliye arxipi" ning mes'uli bextiyar ömer ependining küzitishiche, 燕儿窝片区 yeni qarlighachliq mehelle rayoni teweside herbiy gazarmigha yandash sélin'ghan birla lagér bolup qalmastin bu rayonda xongyenchi kölige yéqin jayda yene bir lagér barliqi melum bolghan. 2017-Yilidin bashlap 2020-yilining axirghiche bolghan gogol xeritisi we sün'iy hemrah süretlirini sélishturghanda, "Xongyen kiyim-kichek baghchisi" dep yézilghan bu jayning 2018-yilida, esli bir lagér tüsini alghan ich we sirtqi qorshaw tamliri bolghan, égiz közitish munarliri bar lagér ikenlikini éniq perq etkili bolidiken.

Emma 2020-yili awghusttin kéyin bu lagérning tamliri üstidiki tikenlik sim-tosuqlar éliwétilip, qorshaw tam otturisidiki 5 qewetlik binagha "Xongyen kiyim-kichek baghchisi" lozunkisi ésilghanliqi éniq körün'gen. Uning éytishiche bu lagérning mejburiy emgek orni qilip özgertilgen bolush éhtimalliqi chong iken.

Ilgiri lagér emma kéyin yene mejburiy emgek orni qilip özgertilgen bolushi mumkin dep guman qilin'ghan ürümchidiki bu orun heqqide ilgiri chet'el muxbirliri tekshürüsh élip barghanliqi melum boldi. "Los anzhélés waqti" gézitining muxbiri elis suning 2020-yili 17-dékabir tarqatqan Uyghur élidiki lagérlar heqqidiki mexsus tekshürüsh doklatida, ürümchidiki del mushu orun heqqide uchurlar bérilgen.

Hongyan-Kiyim-kechek-baghchisi-Urumchi-02.jpg
Ilgiri lagér kéyin mejburiy emgek orni qilip özgertilgen bolushi mumkin dep guman qilin'ghan ürümchidiki "Xongyen kiyim-kichek baghchisi".

Mezkur xewerge yene yanfon arqiliq tartilghan bir qanche sékuntluq bir widiyomu qisturulghan bolup, uningda aq renglik qorshaw tamliq qoruning ichidiki zawut binasi, közitish munarliri éniq körün'gen. Widiyo ikki saqchining jiddiyleshken halda muxbirgha qarap yügürüp kélishi bilen axirlashqan.

Bu widiyoning astigha "2020-Yili 12-ayning 8-küni junggoning gherbiy shimal shinjang rayonidiki ürümchi etrapidiki gumanliq sabiq lagér ornini süretke élishni tosmaqchi boluwatidu. Hazir nurghun tutup turush orunliri emgek eslihelirige özgertildi" dégen chüshendürüsh bérilgen.

"Los anzhélés waqti" gézitining ürümchide yuqiriqi tekshürüshini élip barghan muxbiri elis su bilen alaqiliship, uning "Xungyen kiyim kéchek baghchisi" gha barghinida bolup ötken weqelikni soriduq. U yazma jawabida shu künidiki weqeni mundaq dep teswirligen: "Ürümchidiki u jayda bir lagér barliqi toghrisidiki uchurgha asasen, biz taksi shopurigha j p s xeritisidiki yéqin etraptiki köktat top sétish merkizige apirip qoyushni éyttuq, u yerge barghiche ghayet zor qebristanliqning yénidin öttuq, taksi bizni ürümchining sel sirtigha jaylashqan bir yerge élip keldi. U yerge barghanda chong zawut binasigha oxshaydighan bir binani körduq. Binaning aldidiki tamda 'biz partiyege menggü egishimiz' dégendek sho'arlar bar idi. U binaning aldida égiz saqchi munari bar idi. Biz toxtap mashinidin chüshkinimizde, 2 saqchi bizning yénimizgha yügürüshüp kélishti. Bizge yiraqtin egiship yürüwatqan 2-3 mashinidinmu kishiler chiqti. Ular qopalliq bilen apparatlirimizdiki körünüshlerni öchürüwétishimizni telep qildi we qayta-qayta tekshürdi. Ular bek achchiqlandi".

"Los anzhélés waqti" gézitining xewiride déyilishiche, "Xungyen kiyim-kéchek baghchisi" ning 2018-yildiki sün'iy hemrah resimliridin, bu qoruda yéngidin yasalghan tutup turush lagérlirigha oxshiship kétidighan ichki tam we imaretlerni ayrip turidighan keng sim rishatka, bir tosuq tam we töt ayrim munar ornitilghan'gha oxshash esliheler barliqini körgili bolidu.

Emma ular 2020-yili dékabirda ziyaretke barghinida bolsa, qoru özgertiwétilgen bolup, ichki tam we tömür rishatkilar éliwétilgen hemde waskétbol meydani qoshulghan. Sirtidiki aq tam, xitay medeniyiti gewdilen'gen neqish we resimler bilen boyalghaniken.

Ular xongyen kiyim-kichek baghchisi torigha tizimgha élin'ghan yalghuz birla shirketni bayqighan. Bu "Shinjang beylang chéng kiyim-kéchek cheklik shirkiti" bolup, 2020-yili noyabirda qurulghan. Uning asasliq paychéki we qanuniy wekili chéng jyangxu'a Uyghur rayonidiki kiyim-kéchek shirketlirining ijra'iye emeldari iken. Xitay taratquliri chéngning az sanliq milletlerni zawutlargha orunlashturidighan "Namratliqtin qutuldurush" programmisini maxtighan teshwiqatini tarqatqan.

Téléfon arqiliq "Los anzhélés waqti" géziti muxbirigha jawab bergen chéng özining shirketning qanuniy wekili ikenlikini, emma özining shirketning kündilik tijaritige mes'ul emeslikini éytqan. U: "Bu hökümetke tewe bir orun" dégen. Chéng, "Muxbirlarning tosqunluqqa uchrishini chüshendürüp bérelemsiz-yoq" dégen so'algha: "Men chüshendürüp bérelmeymen. U mexpiy" dégendin bashqa gep qilalmighaniken.

Bextiyar ependining yéqinqi sün'iy hemrah süretlirige asasen küzitishiche, 2019- we 2020-yilliri bezi jaza lagérlirida, zawut séxliri kéngeytip sélin'ghan we hazirmu kéngeytiliwatqanliri melum bolghan, bezi lagérlarning qorshaw tamliridiki sim tosuqlar éliwétilgen we sirtqi qiyapitige lagérliqini yoshurush meqsitide belgilik özgirishler élip bérilghaniken.

Tengritagh rayonigha jaylashqan xungyenchi su éléktr istansisidin qarlighachliq mehelle rayonighiche bolghan bir yol liniyesi da'irisi ichidiki lagér, mejburiy emgek orni shundaqla, jeset tekshürüsh we jeset köydürüsh orunliri heqqidiki uchurlarni, bir qanche Uyghur mutexessislirining analiz qilip körüshi üchün sun'ghan iduq.

Ürümchidiki bu da'irini sistémilashqan bir gewde dep guman qilishqa bolamdu? dégen so'alimizgha jawab bergen Uyghurshunas mutexessislerdin manchéstér uniwérsitétining proféssori rayin sam ependi özining ürümchidiki bu da'irige munasiwetlik arxip we biz tekshürgen melumatlarni estayidil körüp chiqish jeryanida öziningmu yene bir chong tiptiki tutup turush ornidin birni bayqighanliqini éytti.

Rayin sam ependining sün'iy hemrah süretlirini sélishturup bayqishigha qarighanda, qarlighachliqtiki herbiy gazarmigha yandash sélin'ghan lagérgha yéqinla jayda yene bir adem tutup turush iqtidarigha ige bolghan bir orun, yeni jama'e xewpsizlik ponkitining tutup turush orni mewjut iken. Uning herbiy gazarma bilen bolghan ariliqi 7-8 yüz métir kélidiken. Proféssor rayin ependi qarlighachliq mehelle da'irisidiki özi közetken muhim nuqtilarni xulasilep mundaq dédi:

"Hazirche, ürümchidiki bu lagér we mejburiy emgek orni dep guman qilghan orunlarni uninggha yéqin orunlashqan jeset tekshürüsh orni we jeset köydürüsh orni bilen baghlinishi bolghan bir sistéma dep yekün chiqirishqa téxi baldur. Chünki ularning biwasite baghlinishi barliqini delilleydighan éniq pakit yoq. Lagér shahiti qelbinur sidiqning, éri ishligen zawutning mejburiy emgek orni ikenlikini delilligenliki bu zawutning mejburiy emgek bilen chétishliq ikenlikini ispatlaydighan muhim pakit, emma yenila, uning lagérning yénigha jaylashqanliqigha qarapla lagérdiki tutqunlarni u jayda ishleydu dep késip éytalmaymiz.

Méningche biz yenila, ürümchidiki lagér yaki mejburiy emgek lagéri dep guman qiliwatqan bu jaylarning qurulush we bashqurush alahidilikliri, shundaqla ularning berpa qilin'ghan waqti hemde özgirishi qatarliq uchurlargha qarap qarap, eng az dégendimu, bu orunlarning her birining yekke halda, xitayning Uyghurlarni keng kölemlik tutqun qilip lagérlargha qamash sistémisining bir parchisi ikenlikini inkar qilalmaymiz".

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet