Bés shak: “Xelq'ara teshkilatlarning heriketke ötüsh üchün bir milletning weyran qilinishini saqlap olturushning hajiti yoq”

 Amérika xelq'ara diniy erkinlik komitéti 12-april torda “Irqiy qirghinchiliqni axirlashturush: amérika hökümitining irqiy qirghinchiliq qarari we buning kéyinki qedemliri” dégen tméda guwahliq bérish yighini ötküzgen. Yighin'gha amérikadiki yuqiri derijilik emeldarlar hemde irqiy qirghinchiliqqa uchrawatqan milletlerning wekilliri qatnashqan.

Amérika xelq'ara diniy erkinlik komitétining re'isi anurima bargawa xanim ichilish nutuqi sözlep,  Uyghurlar, yezidiler we rohin'galiqlar duch kéliwatqan wehshiyliklerni otturigha qoyghan. U Uyghurlar heqqide toxtilip, mundaq dégen: “Xitay hökümiti asasliqi Uyghur musulmanlirini yighiwélish lagérlargha solash arqiliq ulargha qarita ‛irqiy qirghinchiliq‚ we ‛insaniyetke qarshi jinayet‚ sadir qiliwatidu. Bu dunyada ‛yehudiy chong qirghinchiliqi‚ yüz bergendin buyanqi melum bir  étnik we dini goruppigha qaritilghan eng chong yighiwélish lagéri bolup hésablinidu. Xitay hökümiti yoqitish nishanigha élin'ghan bu milletning nopusini azaytish, omumiyyüzlük halda balilarni a'ililiridin ayriwétish qatarliq usullar arqiliq qirghinchiliqni tézleshtürüwatidu.”

Xelq'ara kechürüm teshkilati 19-mart “Sekpare bolghan yürek, weyran bolghan hayat: zulum ayriwetken Uyghur a'ililirining qabahetlik kechürmishliri” namliq bir doklat élan qilghan idi. Doklatta xitay da'irilirining keng kölemde qattiq qolluq bilen élip bériwatqan tutqun qilish herikiti we sistémiliq zulumliri sewebidin Uyghur ata-anilirining öz baliliri bilen bille yashash imkaniyetliridin mehrum qilin'ghanliqi bildürülgen idi.

Amérika xelq'ara diniy erkinlik komitétining mu'awin re'isi toni pérkins ependi xitay hökümitining Uyghurlargha qaratqan basturushlirini aldinqi nöwetlik amérika hökümiti bilen nöwettiki baydéin hökümitining birdek “Irqiy qirghinchiliq” dep jakarlighanliqini amérika xelq'ara diniy erkinlik komitétining qizghin alqishlaydighanliqni tekitligen. U munularni otturigha qoyghan: “Amérika hökümiti we xelq'araliq teshkilatlar jiddiy halda xitayni jawabkarliqqa tartish we bu irqiy qirghinchiliqni axirlashturush üchün téximu köp ishlarni qilishi kérek. Shuni alahide eskertish kérekki, ‛irqiy qirghinchiliq‚ dep élan qilish bu peqet bir bashlinish, nahayiti muhim bir basquch. Emma ‛basturush‚ néme dep dep atilishidin qet'iynezer, diniy goruppilargha yürgüzülüwatqan keng kölemlik basturushlarni toxtitish we uning aldini élish üchün téximu emeliy heriket qollinish lazim.”

Stanford qanun institutining kishilik hoquq proféssori, amérika tashqiy ishlar ministirliqi qarimiqidiki yer shari jinayi ishlar edliye ornining sabiq mu'awin elchisi bés shak xanim “Irqiy qirghinchiliq” ning shertliridiki melum bir topluqning tughulush nisbitini kontrol qilish arqiliq ularning nopusini azaytish, balilirini tewe bolghan topluqtin ayriwétish qatarliq amillarning Uyghurlargha yürgüzülüwatqan qirghinchiliqtiki asasliq amil ikenlikini otturigha qoyghan.

U yene mundaq dégen: “Shinjang eng yaxshi örnek. ‛irqiy qirghinchiliq‚ déyish üchün choqum ‛keng kölemlik öltürüsh‚ yüz bérishining hajiti yoq. Uyghurlar éghir derijide xelq'ara ölchemdiki kishilik hoquqtin mehrum qilinmaqta. Mejburiy emgek uning tipik bir misali. ‛irqiy qirghinchiliq‚ noqul qirghinchiliq yür bérip bolghandin kéyinki yaman aqiwetla emes, belki bir ijtima'iy topluqni yoqitishqa urunush we teshebbus qilishning özimu emeliyette ‛irqiy qirghinchiliq‚ jinayiti da'irisige kiridu. Shunga bu menidin éytqanda, xelq'araliq teshkilatlarning heriketke ötüshi üchün bir milletning weyran qilinishini saqlap olturushning hajiti yoq.”

Yighin'gha qatnashqan bashqa dölet emeldarlirimu Uyghurlar nöwette duch kéliwatqan “Irqiy qirghinchiliq” qa qarita amérika hökümitining xitayni jawabkarliqqa tartishi kéreklikini tekitleshken.

Yighinning axirida amérika xelq'ara diniy erkinlik komitétining komissari nuri türkel ependi 2017-yili tutqun qilin'ghan Uyghur sha'iri, muxbir we yazghuchi adil tuniyaz ependini amérika xelq'ara diniy erkinlik komitétining “Diniy wijdan mehbusliri” tizimlikige kirgüzgenlikini élan qilghan.

Tonulghan sha'ir adil tunyaz 2017‏-yili 12‏-ayda tutqun qilinip, yighiwélish lagérigha qamalghan we uzun ötmey yighiwélish lagérida wapat bolghan meshhur diniy ölima muhemmet salih damollamning küy'oghli bolup, uning 2017-yili qiny'atisi muhemmet salih damollam we ayali nezire muhemmet salih bilen bille tutqun qilghanliqi radiyomiz teripidin delillen'gen idi.

Komissar nuri türkel ependi axirida xitay da'irilirining adil tuniyaz ependi we uning a'ilisidikilerni shertsiz qoyup bérishke chaqirghan, shundaqla xitay hökümitining milyonlighan Uyghurlarni lagérlarda rehimsizlerche tutup turush qilmishini derhal axirlashturushni telep qilghan.