«Уйғур 2019 намлиқ» қанун лайиһәсиниң америка дөләт мәҗлисидин өтүши уйғурларни һаяҗанландурди

Мухбиримиз гүлчеһрә
2019-12-04
Елхәт
Пикир
Share
Принт
uyghur-bill-qanun.jpg
uyghur-bill-qanun.jpg
Photo: RFA

3-Декабир вашингтон вақти кәч саәт 7 дин 12 минут өткәндә америка авам палатасида 1 гә қарши 407 аваз билән мақуллуқтин өткән «уйғур 2019 намлиқ» қанун лайиһәси болса, авам палатасида илгири тонуштурулған «уйғурларға игә чиқиш вә дуняви инсанпәрвәрликниң ортақ инкаси қанун лайиһиси» билән кеңәш палатасида тонуштурулуп бу ноябирда мақуллуқтин өткән «уйғур кишилик һоқуқ сиясити қанун лайиһәси» бириктүрүлгән йеңи қанун лайиһәси һесаблиниду.

Аваз нәтиҗисини нәқ мәйданда һаяҗан билән көзитип олтурған һөрмәтлик рабийә қадир ханим, уйғур кишилик һоқуқ қурулушиниң директори өмәр қанат, вә америка уйғур бирләшмисиниң рәиси қуззат алтай башлиқ вашингтон әтрапи вә вирҗинияда актип паалийәт елип бериватқан бир түркүм уйғурлар вә уйғурларни қоллиғучи америкалиқ достлар болуп 100 гә йеқин киши, мәзкур қанун лайиһәсиниң дөләт мәҗлисидә 40 минут әтрапида муназирә қилиниши вә ахири биргә қарши мутләқ аваз билән өткәнликигә шаһит болди.

Улар америка дөләт мәҗлисидә бу зәпәр минутлирини бир бирини қучақлишип, һаяҗан яшлири билән қутлуқлиған пәйттә, телевизор екрани вә иҗтимаий таратқулардин аваз нәтиҗисини тәқәззалиқ билән сақлап олтурған дуняниң һәр қайси җайлиридики барлиқ уйғурларму охшашла һаяҗанланди. Иҗтимаий таратқуларда бу тарихий минутларни өзара һәмбәһирләшти.

Нәқ мәйданда зияритимизни қобул қилған һөрмәтлик рабийә қадир ханим уйғурлар һәққидики қанун лайиһәсиниң аваздин ғәлибилик өткәнлики мунасивити билән америка һөкүмитигә тәшәккүр ейтти вә мәзкур қанун лайиһәсиниң бу басқучқа келиши асан болмиғанлиқи, буниң милйонлиған бигунаһ уйғурларниң көз яшлири бәдилигә кәлгәнликини оттуриға қойди.

Мәркизи вашингтондики уйғур кишилик һоқуқ қурулушиниң директори өмәр қанат әпәнди, мәзкур қанун лайиһәсиниң тонуштурулуши, түзитилиш вә һазирғичә болған җәрянлири һәмдә кәлгүсидә рәсмий қанун болуп ишқа кириштүрүлгәнгә қәдәр бесишқа тегишлик қәдәмләрни конкрет тонуштуруп өтти:

Өмәр қанат әпәндиниң чүшәндүрүшигә қариғанда, америка авам палатасида мақуллуқтин өткән «уйғур 2019 намлиқ» S. 178 Қанун лайиһәсиниң йәнә бир вариянти, йәни «уйғур кишилик һоқуқ сиясити қанун лайиһәси» кеңәш палата әзаси марко рубийо қатарлиқлар тәрипидин тонуштурулуп, бу йил 11-сентәбир кеңәш палатасида мақуллуқтин өткән иди. Һалбуки, хитайға җаза қоллиниш җәһәттики вә експортқа мунасивәтлик бир қанчә мәзмунни қошуп түзитиш киргүзүлгәндин кейинки қанун лайиһә бурунқисидин күчәйгән болсиму, әмма түзитиш киргүзүлгәнлики үчүн кеңәш палатасидин қайта қарап чиқилип беләт ташлиниши керәк болғанлиқи үчүн, қанунниң мақуллиниш җәряни бир қәдәм арқиға чекингән. Шундақ болғанда түзитиш киргүзүлгән S. 178 Қанун лайиһәси кеңәш вә авам палаталириниң беләт ташлишидәк басқучларни қайта бесишқа тоғра кәлгән.

Қанун лайиһәси авам палатасидин зәпәр билән өткән болсиму, әмма бу әмдиликтә кеңәш палатасида авазға қоюлиду вә кеңәш палатасида мақуллуқтин өткәндин кейин, президентниң имзалишиға йоллиниду вә президент имза қойғандин кейин рәсмий қанун болуп күчкә игә болиду.

Америка ташқи ишлар министирлиқида уйғурлар дуч келиватқан мәсилиләргә көңүл бөлүп келиватқан америкалиқ дипломатлардин темотй нелсон әпәнди, «уйғур 2019 намлиқ» қанун лайиһәсиниң кейинки басқучлириниңму оңушлуқ болидиғанлиқиға күчлүк ишәнчини ипадиләп мундақ деди: «америкадики уйғурлар' уйғур 2019 намлиқ ‹S. 178 Қанун лайиһәсиниң һазирқи басқучқа келишидә зор түрткилик рол ойниди дәп қараймән. Буниңда йәнә америкадики америка пуқраси болған уйғурларниңму хитайниң биваситә вә васитилик тәһдитлиригә учриши, әркин асия радийоси мухбирлириниң аилә тавабиатлириниң гөрүгә елинип тәһдиттә қелиши, нурғун уйғурларниң лагерға елип кетилгән вә йоқап кәткән аилә тавабиатлириниң тәпсилий учурлири америка һөкүмитиниң мәзкур қанун лайиһәсигә җиддий муамилә қилишиға сәвәб болған амиллардур. Чүнки, уларниң сөзлигәнлири һәқиқәт, буму парламент әзалириниң қарарға келишигә түрткә болди. Гәрчә америка билән хитай оттурисидики сода урушиниң бу қанунға биваситә тәсир көрсәткәнликини көрүш тәс болсиму, әмма уйғурлар учраватқан киризислар һәққидә америка ахбарат саһәсидә қозғалған күчлүк диққәт, болупму йеқинда ашкариланған хитайниң мунасивәтлик һөҗҗәтлири һәмдә америка вә дуня йүзидики җамаәт пикриниңму бәлгилик тәсири болди дәп ойлаймән. Уйғурларниң җиддий вәзийитигә нисбәтән күчләндүрүлгән бу қанун лайиһәсиниң мақуллиниши билән, хитай әмәлдарлириниң мәсулийитини сүрүштә қилип, тегишлик җазаларни йүргүзүшкә имканийити туғулиду. Хитайни мәзкур райондики бастуруш сияситини лагердикиләрниң сани, хитайниң ғайәт зор назарәт системисида қолланған техника вә униң тәрәққияти, тарқилиши, лагерни қурушқа қатнашқан, тәминлигәнләрни сүрүштә қилишта, уйғурларға зөрүр ярдәмләрни тәминләш қатарлиқларда рол ойнайду. Шуңа бу қанун алдимизда охшашла кеңәш палатасидин тосалғусиз мақуллуқтин өтиши керәк дәп қараймән».

Уйғурларниң тәқдиригә мунасивәтлик бу муһим қанун лайиһиси «уйғур 2019 намлиқ» S. 178 Қанун лайиһисиниң мувәппәқийәтлик мақуллиниши үчүн, америкадики уйғур җамаитини күч чиқиришқа тәшкилләш вә истратегийәлик һәрикәт елип бериштин ибарәт вәзипә, йеқинда қайта сайлинип чиққан америка уйғур бирләшмиси рәиси вә әзалириға йүкләнгән бир җиддий вәзипә һәм синақ болди. Америка уйғур бирләшмисиниң рәиси қуззат алтай, мәзкур қанун лайиһисиниң мақуллинишидин ибарәт зәпәрниң америкадики уйғурларла әмәс, бәлки пүтүн дунядики уйғурларға, өз миллити вә вәтининиң тәқдири үчүн һәрикәт қилип өзиниң уйғурлуқ мәҗбурийити дадил ада қилишиға түрткә болушини үмид қилидиғанлиқини билдүрди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт