Uyghur akadémiyesining qarimiqida "Xitay tetqiqat inistituti" quruldi

Ixtiyariy muxbirimiz azigh
2019-11-15
Élxet
Pikir
Share
Print
Uyghur akademiyesi qarmiqidiki xitay tetqiqat inistitutining qurulush murasimidin bir korunush. 2019-Yili 12-noyabir. Istanbul, turkiye.
Uyghur akademiyesi qarmiqidiki xitay tetqiqat inistitutining qurulush murasimidin bir korunush. 2019-Yili 12-noyabir. Istanbul, turkiye.
RFA/Azigh

2009-Yili 9-ayning 9-küni türkiyede qurulghan Uyghur akadémiyesi yiqinqi yillarda yawropa we amrikagha tarmaq organlirini qurup pa'aliyetlirini gherib döletlirigiche kingeyitti. Uyghur akadémiyesi herqaysiy döletlerdiki Uyghur ziyaliylirining ortaq küch chiqirishida herxil medeniyet we ilmiy pa'aliyetliri bilen Uyghur pen  ma'aripining tereqqiyati, Uyghurlardiki milli rohning uyghinishi, Uyghur ixtisasliq xadimlirini yitishtürüp chiqish nishani bilen muhajirettiki Uyghur jem'iyitide mohim rol oynimaqta.

12-Noyabir küni Uyghur akadimiyisining re'isi, piroféssur alimjan inayet ependimning testiqi bilen Uyghur akadémiyisining terkibide xitay tetqiqat inistituti istanbulda resmi quruldi. Xitay tetqiqat inistitutining mudirliqigha doktur perhat qurban tengritaghli ependim teyinlen'gen bolup, 6 Uyghur tetqiqatchi perhat qurban tengritaghli ependimning yitekchilikide xizmet qilidiken. 

Türkiye muhajirettiki Uyghurlar topliship olturaqlashqan döletlerdin biri bolup, közetküchlerning qarishiche, türkiye  xittay munasiwetlirining yéqinliship, türkiyede xitay tesirining küchiyishi türkiyediki Uyghurlarni endishilendürmekte iken. Türkiyede xitay tetqiqat inistituti qurulushining ehmiyiti we roli heqqide perhat qurban tengritaghli ependimni ziyaret qilduq. 

Xitay tetqiqat inistitutining mudiri doktur perhat qurban tengritaghli ependim ziyaritimizni qubul qilip mundaq didi: "Biz xitayni tonimighanliqimiz, xitayning hiyli  neyrenglirini perq qilalmighanliqimiz we ularning neyrengwazliqlirigha taqabil turalmighanliqimiz üchün wetinimizni tartquzup qoyduq. Chünki uzun muddet xitaylar bizni eskiri küchi bilen emes, peqetla hiyle  neyreng bilen idare qilip keldi. Chünki wetende xitaylarning unchilik köp nopusimu yoq idi. Téxi yiqinqi zaman'gha qeder sherqiy türkistanda xittayning eskiri küchimu anche köp emes idi. Emma xittayning hiyli  mikrige taqabil turalmiduq, aldinip kettuq. Türkiyediki boluwatqan bezi ishlargha qarighanda, türkiyemu xitayni yéterlik tonimaydighanliqi otturigha chiqmaqta. Men bu mesilini hés qilip, 2017-yili türkiyening 'xewer azhansi' zhornilida maqale ilan qilip, türkiyede xitayni tetqiqat qilidighan inistitutning qurulishi kéreklikini iytqanidim. Bu jeryanda herxil yighinlarda buni otturigha qoyduq. Yiqinda türkiyede üch ish arqa arqidin yüz berdi. Birinjisi türkiyede 250 ming dollargha öy alghanlargha wetendashliq birish toghrisida qanun chiqqan. Xitaylarni buni bashqa shekilde ishlitishke bashlidi. Ikkinchisi, istanbul sheherlik hökümet istanbul aptubus biketlirige xitayche yizishni teshebbus qildi. Xitaylar bu pursettin paydilinip hiyle-mikirlerni ishlitiwaldi. Üchinchisi, biyjingdin yolgha chiqqan poyiz türkiyedin ötüp yawrupagha ketti. Téximu ichinishliq bolghini, bu poyiz enqerede daghdughuluq kütiwilindi. Bu üch mesilining xaraktiri we türkiye hökümitining pozitsiyesige qarighanda, bu ish intayin jiddi boldi. Buning üchün biz Uyghur akadémiyesining qanun tüzikidiki munasiwetlik maddilar boyiche istanbulda xitayni tetqit qilish inistituti qurushni qarar qilduq. Bu ishni döletning teshebbus qilishini saqlap turmiduq. Türkiyede Uyghurlarning mutexessisleshken bir sahesi yoq idi. Bu pursettin paydilinip xitayni tetqit qilish jehette Uyghurlar özining roli jari qildurup, hem türkiye hem Uyghurlar üchün xizmet qilidighan boldi."

Türkiye  xitay munasiwetlirining yiqinlishishigha egiship türkiye we xitay unéwirsitétliri ottursidiki hemkarliqlar künsiri ashmaqta. Buning bilen birlikte bu xil ehwal türkiye unéwirsitétliridiki xitay bilen munasiwetlik ilmiy xizmetlerning xitayning siyasiy tesiri astida qilishi, unéwirsitétlardiki pikir erkinlikining cheklimige uchrishi qatarliq mesililerde endishe shekillendürmekte iken. 2016  Yili aydin unwérsitétida qurulghan xitay tetqiqatliri inistituti türkiyediki tunji xitay bilen munasiwetlik tetqiqat inistituti bolup, inistitutning ichilish murasimida xitayning istanbuldiki konsuli söz qilip, mezkur inistitutning ikki dölet we xeliq munasiwetlirini chongqurlashturidighanliqini iytqan idi. 

Közetküchiler türkiyede xitay siyasitini aqlash wezipisi bolghan "Akadémik" organlargha qarshi xitayning réyal weziyitini otturigha chiqirish üchün tirishidighan ilmiy organlarning qurulishining mohimliqini tekitlimekte. Bu heqte ilshat hesen ependim köz qarshini otturigha qoyup mundaq didi: "Xitayning pisxikisini, xitayning tarixini, medeniyitini, xitayning hazirqi istiratigisini dunyagha anglitish shundaqla xitayning kelgüsige sizghan tereqqiyat pilanlirini öz eyni we öz mahiyiti boyiche chüshinish Uyghurlar yaki xelq'ara jem'iyet üchün mohim bir tima. Bolupmu türkiyedek bir dölette xitay puligha tayinip, xitayni teshwiq qilidighan organlarni qurup chiqildi. Bu organlar xitay siyasitini medihiyelep, kéngeymichilik siyasetlirini perdazlap dunyagha tonushturiwatidu. Biz Uyghurlar xitayni eng yaxshi chüshinimiz. Chünki biz zorawanliq astida xitay bilen yashashqa mejburlanduq. Xitay bilen mejburiy halda yashawatqili yüz yilgha yiqin boldi. Bizge oxshash xitayni chüshinidighan milletler az dep oylaymen. Shundaqtimu yétilgen ademlerning xitayning epti-beshirisini, réyal pilanlirini, dunyani boy sundurimen deydighan niyitini, sistémiliq, ilmiy yusunda dunyagha tonutush tetqiqat orunlirining wezipisi. Bu intayin mohim, chünki dunya xitayni toluq chüshenmeydu. Shuning üchün bizge oxshash xitayni obdan chüshinidighan milletlerning soghuq qanliq bilen ilmiy yusunda ispatlar bilen chüshendürüp birish wezipimiz bar. Bu hem özimizni qutuldurushning bir yoli. Özgini we özengni bil deymiz. Özgini bilmisek xitayni yingishimiz teske toxtaydu. Yingilip kelgen yiqinqi zaman tariximiz xitayni mahiyet jehettin chongqur chüshenmigenlikimizdin boldi dep qaraymen."

Közetküchilerning qarishiche, türkiyede xitay öz tesirini kéngeytish üchün iqtisadiy, ilmiy we medeniyet sahelirige singip kirmekte iken. Buninggha mas halda türkiyediki Uyghur teshkilatlirimu Uyghur inistituti, xitay tetqiqat inistituti qatarliq ilmiy qurlushlarni teshkillesh arqiliq qarshiliq bildürmekte. Tetqiqatchi ilshat hesen ependim "Bu xil ilmiy organlar xitayning türkiyediki ilmiy organlargha singip kirishige qandaq tesir körsiteleydu" dégen so'alimizgha jawab birip mundaq didi: "Bu xil organning qurulushi türkiyede xitayning ilip bériwatqan teshwiqat xaraktirlik tetqiqat organlirigha zerbe bireleydu. Chünki heqiqet haman teshwiqattin üstün turidu."

Ilshat hesen ependim yene bu xil tetqiqat organliri arqiliq xitayning kéngeymichilik we Uyghurlargha ilip biriwatqan qirghinchiliq siyasitini toxtitishqa seperwerlik qilghili bolidighanliqini, bu xil xizmetler üchün xitayni we xitayning siyasetlirini ilmiy yusunda ispat we tarixiy deliller bilen yorutup bérish kireklikini iytip ötti.

Toluq bet