Uyghur arxé'olog: tarim mumiyalirigha a'it tetqiqat netijisi ularning Uyghur ejdadi ikenlikini delilligen

Muxbirimiz erkin
2022-02-08
Share
Uyghur arxé'olog: tarim mumiyalirigha a'it tetqiqat netijisi ularning Uyghur ejdadi ikenlikini delilligen 2003-Yili tarim oymanliqining lopnur rayonidiki qedimiy qebristanliqtin qéziwélin'ghan 3800 yilliq tarixqa ige güzel ayalning qurughan jesiti amérikaning téksas shtatining xyuston shehiridiki muzéyda körgezmige qoyulghan. 2010-Yili 17-awghust.
REUTERS

Xitay taratquliri 2-féwral küni Uyghur aptonom rayonluq medeniy yadikarliqlar we arxé'ologiye tetqiqat instituti bilen xitay penler akadémiyesining qedimki omurtqiliq haywanlar we qedimki insanlar tetqiqat orni birliship, 2021-yili ‍uyghur élide buningdin 5000 bilen 500 yil arisida yashighan insanlar üstidin tunji qétim yuqiri téxnikiliq wasitiler arqiliq keng kölemlik we sistémiliq gén tetqiqati élip barghanliqini xewer qildi.

Xewerde éytilishiche, mezkur tetqiqat türi yuqiriqi dewrde yashighan Uyghurlar élidiki ahalilerning “Oxshimighan dewr we ‍oxshimighan jughrapiyelik orunlardiki irsiyet özgirishini aydinglashturush” ni meqset qilghaniken. Tetqiqat guruppisi Uyghur élining sherqiy, shimali, jenubiy we gherbiydiki 41 orundin tépilghan insanlarning 237 söngek we chish ewrishkisini d n a tejribixanisida tetqiq qilip, Uyghur élidiki bu qedimiy ahalilerning mitokondiriyal génlirigha érishken.

Amérikadiki téksas uniwérsitéti birikme bi'‍ologiye fakultétining ottura asiya irsiyet tetqiqati bilen shughullinidighan yardemchi proféssori wagish narasimxanning éytishiche, mitokondiriyal géni insanlarning kélish menbesini békitishtiki halqiliq gén bolup, bu shexsning génétik ‍ejdadlirini namayan qilidiken.

Wagish narasimxan mundaq deydu: “Gén tekshürüshte biz köpinche bir orundin ewrishke alghinimizda bir kishining gén ewrishkisimu yalghuz uning génétikiliq ejdadlirini namayan qilip qalmaydu. Oxshash waqitta eger siz ötkenki ejdadtikidek yene bir qanche ejdad yuqirilap chiqsingiz u kishining génétikiliq ejdadlirining alahidiliki u kishining ata-anisida ipadilinidu. Démek ikki kishide körülidu”.

U yene mundaq deydu: “Shunga, bu jeryan tüpeyli hetta bir qanche ewlad ichidin, mesilen, 10 ewlad ichidin dések, siz bu 10 ewlad ichidiki bir kishidin otturiche minglighan génétikiliq ejdadqa érisheleysiz. Shunga, hetta bir orunning ‍özidiki kishilerdin alghan ewrishkilerdin bu kishilerning minglarche génétikiliq ejdadigha ige bolisiz”.

Lékin uning éytishiche, bu dégenlik mezkur rayondiki bashqa jaylardin tépilghan jesetlerning gén alahidiliki “Kichik derya”, yeni “Kichik miren” qebristanliqidin tépilghanlar bilen ‍oxshash, dégenlik emes iken. U: “Belkim biz bashqa jaylardin bolupmu gherb terepliride tajikistan'gha chégridash rayonlardin irsiyet jehettin qoshulup kétish ehwallirini téximu köp bayqishimiz mumkin. Biraq hazir qolimizdiki sanliq melumat mushunchilik. Shunga qolimizdiki sanliq melumatlardin mushunchilik xulase chiqiralaymiz” dédi.

“Shinjang” gézitining 2-yanwardiki xewiride éytilishiche, xitay penler akadémiyesi qedimki omurtqiliq haywanlar we qedimki insanlar tetqiqat ornining tetqiqatchisi wang wénjün, bu tetqiqat netijisi arxé'ologiye sahesining Uyghur éli we yawro-asiya yaylaqliridiki ahaliler topining özgirishige bolghan chüshenchisini qayta shekillendürgenliki, bu insanlarning kélip chiqishi we tedrijiy tereqqiyat tarixini téximu etrapliq we sistémiliq irsiy deliller bilen teminligenlikini bildürgen.

‍Uning éytishiche, shuning bilen bir waqitta bu deliller Uyghur élining “Ezeldin tartip yawro-asiya quruqluqidiki köp xil mediniyetler birleshken we teng mewjüt bolup turghan jay ikenlikini ispatlap bergen” iken.

Mezkur tetqiqat türining xitay hökümiti Uyghurlargha “Irqiy qirghinchiliq” qilish, Uyghurlarning bi'ologiyelik uchurini toplap, dunyadiki eng chong d n a sanliq melumat ambiri qurush, ularning hazir mewjut bolghan aktip medeniyitini yoqitishqa urunupla qalmay, tarixini burmilap, bu rayondiki qedimki ahaliler bilen bolghan qandashliq béghi we étnik kélip chiqishni inkar qilish bilen eyibliniwatqan nazuk bir waqitta élip bérilishi diqqet qozghidi.

“Shinjang” gézitining xewiride éytilishiche, bu tetqiqat türide kishilerni hemmidin bek hayajanlandurghini tarim oymanliqidiki “Kichik derya” qebristanliqidin qéziwélin'ghan 13 jeset bilen jungghar oymanliqidin qéziwélin'ghan 5 jesetning irsiyet tetqiqati iken. Xewerde, tetqiqatchilarning kichik derya qebristanliqidiki jesetlerning kimlikini “Qedimki shimaliy asiya we qedimki sherqiy asiya terkibliridin teshkil tapqan kishiler topi” dep békitkenliki tekitlen'gen.

Biraq xitay taratqulirida tilgha élinmighan bolsimu, “Kichik derya” yeni, “Kichik miren güzili” ni öz ichige alghan yuqiriqi 18 mumiyaning d n a tetqiqat türige xitay tetqiqatchiliridin bashqa amérika we yawropa tetqiqatchilirimu qatnashqan. Tetqiqat netijisi ‍ötken yili 11-ayda dangliq xelq'ara taratqularda keng xewer qilinip, zor ghulghula qozghighan. Bu jesetlerning DNA analizidin ularning bu rayon'gha sirttin kelgen bolmastin, bu rayonning muz dewride yashighan insanlar topining kéyinki ewladliri ikenliki melum bolghan.

Arxé'ologlarning éytishiche, xitay ilgiri bu qedimki jesetlerge a'it tetqiqatlarni kontrol qilip kelgen. Erkin asiya radi'osi Uyghur bölümining sabiq diréktori, doktor dolqun qembiri 1985-yili cherchenning zaghunluq qedimiy qebristanliqini qézishqa qatnashqan arxé'ologlarning biri. U ziyaritimizni qobul qilip, xitay da'irilirining eyni waqitta bundaq bir medeniyetning Uyghurlargha mensup bolushini qobul qilalmighanliqini bildürdi.

Lékin uning körsitishiche, xelq'ara bilim sahesidimu bu jesetlerni toxri yaki doghdi, deydighan bir tereplimilik qarash mewjut bolsimu, biraq yéngi élan qilin'ghan d n a analizi her ikki qarashni aghdurup tashlighan. U arxé'‍ologiyelik qézilmilarning bu jesetlerning Uyghurlarning ejdadi ikenlikini yéterlik ispatlaydighanliqini bildürdi.

Yuqiriqi tetqiqat netijisi ötken yili dunyadiki nopuzluq ilmiy zhurnallardin biri bolghan “Tebi'et” zhurnilida élan qilin'ghan. Uningda kichik derya qebristanliqidin tépilghan buningdin 3700 yil bilen 4100 yil awwalqi dewrge a'it bu qedimiy jesetlerning bashqa xelqler bilen irsiyet alaqisi bolmighanliqi, ularning irsiyet jehette yekke-yégane bir xelq bolghanliqi tekitlen'genidi.

Lékin xitay taratqulirining xelq'ara taratqularda ötken yili 11-ayda élan qilin'ghan bu xewerni néme üchün hazir tarqatqanliqi, d n a analizidiki halqiliq bezi uchurlarni we bu jesetlerning Uyghurlar bilen bolghan alaqisi da'ir mesililerni tilgha almighanliqi melum emes. Lékin Uyghur közetküchiler, xitayning mezkur tetqiqat türini uning Uyghurlar rayonida 1917-yili qozghighan omumyüzlük xitaylashturush herikitining bir parchisi bolup, bu heriketning Uyghur ijtima'iy we medeniyet hayatining barliq sahesini nishan qilghanliqini ilgiri sürmekte.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet