Уйғур “бала қуллар” ниң син көрүнүшлири күчлүк әндишә қозғимақта

Мухбиримиз гүлчеһрә
2021.08.16
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Уйғур “бала қуллар” ниң син көрүнүшлири күчлүк әндишә қозғимақта Уйғур илида пахта териватқан уйғур өсмүр қиз
Social Media/ RFA

Уйғур мәҗбурий әмгики билән ишләнгән таварларниң импорт қилинишини ахирлаштуруш чақириқи кишилик һоқуқ вә инсаний әхлақ өлчими сүпитидә күчийиватқан йеқинқи мәзгилләрдә, хитайниң “тик-ток” қатарлиқ иҗтимаий таратқулирида хитайниң кийим-кичәк, йемәк-ичмәк пишшиқлап ишләш завутлирида уйғурларниң давамлиқ түрдә әрзан әмгәк күчи сүпитидә ишләватқанлиқиға даир син вә сүрәтлик испатлар арқа-арқидин ашкарланмақта. Һәтта қорамиға йәтмигән һәр хил яштики уйғур балилириниңму мәҗбурий ишқа селиниватқанлиқи, уйғур балиларниң “қуллуқ әмгики” гә селиниватқанлиқиниң җанлиқ испати сүпитидә чәт әлләрдики уйғурлар арисида зор ғулғула қозғимақта.

 Бу син көрүнүшлириниң бәзилиридә уйғур балилири еғир әмгәктин баш көтүрмәй ишләватқанлиқи ипадиләнсә, йәнә бәзилиридә бу балиларниң ата- аниси билән тәң хитайларниң завутлирида наһайити әрзан иш һәққи билән ипләватқанлиқи йезилған. Йәнә бир қисқа син көрүнишидә йемәклик пишшиқлап ишләш завутида ишләватқан 10 яшлардики бир уйғур бала хитай хоҗайинниң “төнүгүн қанчә пул таптиң? бүгүнчу?” дегән соаллириға “төнүгүн 12 йүән таптим, бүгүн 5 йүән таптим,” дәп җаваб бәргәнликини көримиз.

Буниң алдидиму уйғур балилириниң яңақ ақлаш, пахта териш, пәмидур йиғишқа охшаш әмгәкләргә қатнишиватқанлиқи ашкарлинип, хәлқаралиқ кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң күчлүк тәнқидигә учриған иди.

Хитай һөкүмити уйғурларни кәң көләмдә тутқун қилип лагерларға қамиған, йәнә бир қисмини хитай кархана-завутлирида әрзан әмгәк күчи қилип ишлитиватқан йеқинқи 5 йилдин буян, хитай һөкүмити дуня җамәтчилики тәрипидин қаттиқ тәнқидлинип кәлмәктә. Уйғур балилириниңму қуллуқ әмгикидин мустәсна қалмиғанлиқи, һәтта уларниң адәм бедикчилириниң қурбаниға айлиниватқанлиқи уйғур ирқий қирғинчилиқниң ечинарлиқ бир ипадиси сүпитидә оттуриға чиқмақта.

Хәлқаралиқ ахбаратларда уйғур дияридики мәҗбурий әмгәк вә лагерларниң ич йүзини ашкарлашта муһим рол ойниған қазақ лагер шаһиди гулзирә авулқан қизи зияритимизни қобул қилип, өзи әмгәккә селинған или җуовән пәләй завутида  лагерлардин елип келингән 15 нәпәр қорамиға йәтмигән уйғур вә қазақ қизларниңму барлиқини ашкарилиди. У мундақ деди: “ 16-17 яшлиқ сәидә дегән бир уйғур қиз вә гулдәнай дегән қазақ қиз бар иди, уларму бизгә охшаш күндә 14-15 саәт завутта ишләйтти. Бир қолқапни 10 тийиндин тикисиләр дәйтти. Күндә 20 дин артуқ пәләй тикәттуқ, әмма һечқайсимиз толуқ маашимизни елип бақмидуқ. 3 Ай ишлигинимгә аран 220 йүән бәрди.”

У балиларни, болупму қорамиға йәтмигәнләрни мәҗбурй ишлитишниң лагерлардин башқа йәнә мәктәпләрдиму мәвҗут мәсилә икәнликини билдүрди: “бизниң йезимида һәтта оттура мәктәпниң 14-15 яштики балилириму охшашла қонақ ақлашқа мәҗбурий селинған.”

Хитайниң һашар әмгикигә һәтта балиларниңму мәҗбурлап кәлгәнлики уйғурларниң инкаслири арқилиқ көп қетим ашкарланған иди. Һазир түркийәдә яшаватқан нам-шәрипини ашкарилашни халимайдиған ақсулуқ уйғур қиз өзиниң 7 яшлардин тартипла мәктәптин орунлаштурған һәр түрлүк һашарға қатнишип чоң болғанлиқини, әмгәк күчи аз болған бәзи аилиләрдә балиларниңму һөкүмәтниң һашар селиқини төләшкә мәҗбурлинип келиватқанлиқини ейтти.

-2020Йили сентәбирдә америка хәлқара әмгәк ишлири бюроси “балилар әмгики яки мәҗбурий әмгәк арқилиқ ишләпчиқирилған мәһсулатлар тизимлики” намлиқ йүз нәччә бәтлик бир доклат елан қилған иди. Доклатта 2005-йилидин 2020-йили 30-сентәбиргичә болған арилиқта америкаға хитай,  камбоджа қатарлиқ 77 дөләттин импорт қилинған балилар әмгики яки мәҗбурий әмгәк арқилиқ ишләпчиқирилғанлиқи дәлилләнгән 155 хил мәһсулатниң тизимлики сунулған.

Америка әмгәк ишлири министири евген скалийә мәзкур доклатта мундақ дегән: “әмгәк күчлириниң бәхт-саадити министирлиқимизниң вәзиписиниң ядроси. Шуңлашқа биз униңға капаләтлик қилиш үчүн тиришимиз. Балилар әмгәк күчи, мәҗбурий әмгәк,  адәм әткәсчиликиниң әмгики арқилиқ ишләпчиқирилған мәһсулатларға америка базирида орун йоқ.”

“хитай хәлқ җумһурийитиниң қурамиға йәтмигәнләрни қоғдаш қануни” 3 -бап, 38-маддисида “һәрқандақ тәшкилат яки шәхсниң йеши 16 гә тошмиғанларни ишлитишкә болмайду” дәп бекитилгән.

Униңда йәнә мундақ дейилгән: “һәр қандақ тәшкилат яки шәхс дөләтниң алақидар бәлгилимиси бойичә қурамиға йәтмигәнләрдин йеши 16 гә тошуп, 18 гә тошмиғанлирини ишләткәндә, иш түри, әмгәк вақти, әмгәк сиҗиллиқи вә муһапизәт тәдбири қатарлиқ җәһәтләрдә дөләтниң бәлгилимисини иҗра қилиши лазим. Қурамиға йәтмигәнләрни җисманий вә роһий сағламлиқиға зиянлиқ бәк еғир,  зәһәрлик,хәвплик әмгәккә селишқа яки хәтәрлик мәшғулат қилдурушқа болмайду.”

Гәрчә хитай һөкүмитиниң қанунида бала ишчиларни ишлитишниң қанунсизлиқи бәлгиләнгән болсиму, әмма хитай даирилириниң бу қанунни әмәлий иҗра қилиштики бәлгилимилириниң мукәммәл болмаслиқи, болупму иқтисадий мәнпәәтниң зиядә тәкитлиниши қатарлиқ амилларниң йәрлик һөкүмәт даирилиридә завут- фабрикиларда бала ишчиларниң әрзан әмгәк күчи болуп, қанунсиз ишлишигә йол қоюш вә бу әһвалниң омумлишишини кәлтүрүп чиқарғанлиқи һәмдә балилар вә аяллар һоқуқиниң һәқиқи капаләткә игә қилинмиғанлиқи кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң доклатлирида тәкрар тәнқидлинип кәлмәктә. Хитайда бу җинайәт тәкрар вә еғир дәриҗидә мәвҗут болуп кәлмәктә.

Америкадики уйғур кишилик һоқуқ қурулушиниң тәтқиқатчиси зубәйрә шәмсидин ханим йоқириқи син көрүнүшлиридә ашкара болуватқан уйғур бала ишчиларниң паҗиәлик әһвалини, хитайниң өзи чиқарған қанунлириға озиниң еғир дәриҗидә хилаплиқ қиливатқанлиқиниң бир испати, дәп көрсәтти.

 

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт