Раббай шмулий: “уйғурларниң дәрди бизниңму дәрдимиз! ”

Вашингтондин мухбиримиз әзиз тәйярлиди
2024.06.14
Rabbi-Dr.-Shmuly-Yanklowitz Йәһудийларниң иҗтимаий баравәрлик тәшкилати болған “урил тзедек” (Uri L'Tzedek) ниң қурғучиси вә һазирқи рәиси, раббай шмулий янкловитз (Shmuly Yanklowitz)
wikimedia.org

Уйғурларниң қирғин қилиниши өз нөвитидә дуня җамаитиниң муәййән дәриҗидә һесдашлиқи вә охшимиған қоллашлириға игә болуп келиватқанлиқи мәлум. Болупму уйғурлардин хели вақитлар илгири мушу хилдики қирғинчилиқни баштин кәчүргән хәлқләрдин болған йәһудийларниң пуқрави тәшкилатлири бу саһәдә изчил әң актип болуп кәлмәктә. Йәһудийларниң иҗтимаий баравәрлик тәшкилати болған “урил тзедек” (Uri L'Tzedek) ниң қурғучиси вә һазирқи рәиси, раббай шмулий янкловитз (Shmuly Yanklowitz) өзиниң мушу хил пидакаранә хизмәтлири қатарида охшимиған мунбәрләрдә уйғурлар дуч келиватқан қирғинчилиқ һәмдә буниң тәсири һәққидә сөз қилип кәлмәктә. Шу сәвәбтинму бизниң бу қетимқи сөһбитимиз тәбиий һалда һәр икки қовмға тонушлуқ болған қирғинчилиқтин башланди.

Һәммигә мәлум болғинидәк, 1940-йилларда йәһудийлар өз тарихидики әң зор паҗиәни баштин кәчүргән һәмдә милйонлиған кишиниң җаза лагерлирида һаятидин айрилишидәк қисмәткә шаһит болған. Иккинчи дуня уруши ахирлашқандин кейин бу хил тирагедийәниң қайта йүз бәрмәслики үчүн дуня миқясида “һәргиз қайтиланмайду” дегән бир дағдуғилиқ шоар оттуриға қоюлуп, тәдриҗий һалда һәммигә мәлумлуқ ибаригә айлинип қалған. Һалбуки, мәзкур шоар оттуриға қоюлуп аридин 70 йил өткәндә буниң әмәлийәттә дуняви чақириқ болуштин башқа әмәлий ролиниң болмиғанлиқи көпләп билингән. Болупму уйғур қирғинчилиқи давам қиливатқан сәккиз йилдин буян бу һал техиму шундақ болған. “һәргиз қайтиланмайду” шоариниң уйғурлар мәсилисидә немә үчүн охшашла әмәлий тәдбиргә айлиналмаслиқи һәққидә сөз болғанда доктор шмулий буниңдики бирнәччә хил амил һәққидә алаһидә тохтилип өтти. У бу һәқтә мундақ деди.

 “шундақ, уйғур қирғинчилиқиға кәлгәндә биз көплигән пәрвасизлиқ хаһишлириға шаһит болдуқ. Бәзиләр бу ишлардин яки уйғурларниң мәвҗутлуқидин хәвәрсиз болса, йәнә бәзиләр пүтүнләй пәрвасизлиқ қиливатиду; йәнә бәзиләр болса хитайдин қорқуп йүрүватиду. Әнә шундақ көп хил сәвәбләр түпәйлидин биз бу ишларда һәрикәткә айлиналмидуқ. Әмма ‛һәргиз қайтиланмайду‚ дегән шоар кишиләрниң ағзидин чүшмиди. Кишиләр қирғинчилиқ һәққидә сөз болғанда һәрқачан зор көләмлик адәм өлтүрүшни хиялиға кәлтүриду. Әмма (учур контроллуқи түпәйлидин) уйғур қирғинчилиқида бу хилдики зор көләмлик адәм өлтүрүшни көргили болмайла қалмастин, униң башқичә характердики қирғинчилиқ болушиму муһим рол ойнаватиду: буниңда уйғур хәлқини вә уларға хас мәдәнийәтни йоқитиш нишан қилинғанлиқи үчүн у ‛йәһудийлар зор қирғинчилиқи‚ дин бәкла пәрқ қилиду. Йәнә келип кишиләр бу қирғинчилиқниң қанчилик вәһший болуватқанлиқини чүшәнмәйватиду. Буни чүшәнгәнләр болса буни ейтқудәк қудрәткә игә болалмайватиду. Әмма қандақ болушидин қәтийнәзәр ‛һәргиз қайтиланмайду‚ шоарини товлаштин һәргизму тохтап қалмаслиқимиз, шуниңдәк буни ашу қирғинчилиқни тохтиталайдиған бир әмәлий һәрикәткә айландурушқа тиришишимиз лазим. ”

Бу хилдики пәрвасизлиқ муамилисигә сәвәб болуватқан муһим амилларниң бири иқтисадий җәһәттики мәнпәәт болуп, әйни вақиттиму бу һал охшаш шәкилдә мәвҗут болған. Болупму натсистлар германийәсиниң йәһудийларни нишан қилған қирғинчилиқи кәң көләм елишқа йүзләнгәндә “авди” (Audi) , BMW, “чейс” (Chase) банкиси, “форд” (Ford) ширкити, “хюго бос” (Hugo Boss) қатарлиқ нәччә онлиған дуняви ширкәтләр бу хил қирғинчилиққа васитилик яки биваситә һалда шерик болған. Раббай шмулийниң қаришичә, йәһудийлар қирғин қилинғанда вә уйғур қирғинчилиқи мәзгилидә барлиққа кәлгән бу хил “қанхорлар билән һәмкарлиқ орнитиш” мунасивитидә бәзи охшашлиқ вә пәрқләр мәвҗут. Шундақ болғаникән, “тарихниң тәкрарлиниши” дәк бу һадисигә қарита давамлиқ һалда қол қовуштуруп туруш аҗизлиқтин башқа нәрсә әмәс. Шундақ болғанлиқи үчүн у өзиниң “америка” журнилиниң 2024-йиллиқ 3-апрел санида елан қилинған “һәммила хәлқ хитайниң уйғурларни қирғин қилишиға қарши чиқиши лазим” сәрләвһилик мақалисидә “биз ели визел (Elie Wiesel) фондиниң йетәкчиликидә йәһудий директорларни уйғур мәҗбурий әмгики билән бағлинишлиқ мәһсулатларға йеқин кәлмәсликкә дәвәт қиливатимиз. Хиристиян тәшкилатлириму мушундақ бир қәдәмни алса буниң тәсири техиму чоң болиду” дәп көрсәткән.

Дәрвәқә, уйғур қирғинчилиқи әвҗигә чиққан йилларда көплигән хәлқаралиқ ширкәтләрниң хитай билән болған ғайәт зор соммилиқ сода паалийити маһийәттә қирғинчилиққа “йеқилғу” болуш ролини ойниған. Нәтиҗидә уйғур қирғинчилиқиниң әң муһим тәркиби қисми болған мәҗбур әмгәк билән зор дәриҗидә бағлинишлиқ болған хитай ширкәтлири ишләпчиқарған мәһсулатлар, шуниңдәк уйғур мәҗбурий әмгикини асас қилған хитайдики тәминләш зәнҗириниң ғәрб дуняси билән болған бағлиниши һеч тосқунсиз давам қиливәргән.

Кишиләрниң диққитини әнә шу хил реаллиққа техиму көпрәк җәлп қилиш үчүн аллиқачан 20 нәччә парчә китаб йезип чиққан доктор шмулий уйғурлар һәққидиму көплигән обзор вә мулаһизә мақалилири елан қилған. Болупму униң “йәһудийлар журнили” ниң 2024-йиллиқ 25-май санида елан қилинған “уйғурларни унтуп қалсақ болмайду! ” сәрләвһилик мақалиси алаһидә диққәт қозғиған. Буниңда у “‛һәргиз қайтиланмайду‚ шоари бу ишларниң һечқандақ бир хәлқ үчүн ‛һәргиз қайтиланмаслиқи‚ ни көрситиду” дейиш арқилиқ буниң бир дуняви мәсилә икәнликини мәхсус шәрһлигән. У мақалисидә “инҗил” вә “қуран кәрим” дики һабил билән қабилниң қиссәсини баян қилип “һабилниң биһудә төкүлгән қени тупрақ астидин налә қилип худаниң көзидин яш чиқарған. Һазир болса уйғурларниң төкүлгән қанлири худди шу йосунда бизни чақирмақта” дейиш арқилиқ уйғурларға ярдәм қилишниң йәнә бир түрлүк диний мәҗбурийәт икәнликини алаһидә әскәрткән. Болупму “навада бу милләт ашундақ тазилинип кетиватқанда биз қол қовуштуруп қарап турсақ бизниң қолимиз уларниң қени билән бойилиду” дегән хуласиси уйғур қирғинчилиқини тосушта техиму көп вә үнүмлүк болған тәдбирләрниң елинишини җиддий тәкитлигән.

Доктор шмулийниң хилмухил шәкилдә уйғур қирғинчилиқиға қарши туруш йолидики тиришчанлиқи өз нөвитидә дәрди өзигә йетип ашидиған йәһудийлар җамаити ичидә бәзи соалларниму пәйда қилған. У “йәһудий хәвәрлири” ниң 2024-йили 9-апрел санида елан қилинған бу һәқтики мақалисидә өзиниң немә үчүн уйғурлар мәсилисигә бу қәдәр көңүл бөлүшидики сәвәбләр һәққидә тохтилип “әйни вақитта мисирдики һәр бир киши йәһудийларниң қуллар әмгикидин мәнпәәт алған болса, һазир дунядики һәр бир киши дегүдәк уйғурларниң қуллуқ әмгикидин мәнпәәтләнмәктә” дәйду. Шуниңдәк биваситә қол тиқип америка-мексика чеграсидики қачақ йоллардин кәлгән уйғур мусапирлириниң сиясий панаһлиқ тиләш, америка тәвәсидә йеңи һаятини башлаш қатарлиқ ишларғиму зор ярдәмләрдә болған. Сөһбитимиз җәрянида у өзиниң бундақ қилишиға сәвәб болған амиллар һәққидиму тохтилип өтти.

 “буниңда алди билән қәлбимдики етиқад мени шундақ қилишқа дәвәт қилиду. Чүнки динимиз бир гунаһсиз қовм зулум чекиватқанда буниңға сүкүт қилишимизни мәни қилған. Иккинчидин, ‛йәһудийлар зор қирғинчилиқи‚ җәмәтимизгә қалдуруп кәткән әслимиләрму мени шундақ қилишқа үндәйду. Үчинчидин, пирофессор ели визелниң оқуғучиси болуш сүпитим билән униң дуняға тәсир көрситиш тиришчанлиқини һәргизму тохтитип қоймаслиқ һәққидики тәшәббуслири һәрқачан ядимда. Техиму муһими, бу һазир әң җиддий мәсилиләрдин болуп қеливатиду. Чүнки хитай компартийәсиниң тәсири вә қудрити һазир ешип меңиватиду. У җайда дунядики әң вәһшиянә қирғинчилиқ болуватқанда бу әң аз дәриҗидә билиниватиду. Шуңа мушундақ һалқилиқ пәйттә бу һәқтики тонушни өстүрүш бәк муһим. ”

Раббай шмулий уйғурлар һәққидә сөз қилипла қалмастин йәнә уларниң кәлгүсидинму үмидвар. Униңчә йәһудийларниң икки миң йилдин көпрәк сәрсан-сәргәрдан болуш җәрянида топлиған мәвҗутлуқ савақлири уйғурлар үчүнму зор пайдилиниш қиммитигә игә. У мушу һәқтә сөз болғанда өзиниң уйғурлар һәққидики езгү тиләклирини ипадиләп мундақ дәйду:

 “алди билән шуни дегүм келиду: силәр һәргизму ялғуз әмәс. Биз силәрни көрүп туруватимиз, налә-пәрядиңларни аңлаватимиз. Иккинчидин, гәрчә буниң қанчилик вақиттин кейин болидиғанлиқини билмисәкму җәзмән ғәлибә қазинишимизға ишинимиз. Үчинчидин, биз һәрқачан силәрни қобул қилишқа тәйярмиз.”

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.