Rabbay shmuliy: “Uyghurlarning derdi bizningmu derdimiz! ”

Washin'gtondin muxbirimiz eziz teyyarlidi
2024.06.14
Rabbi-Dr.-Shmuly-Yanklowitz Yehudiylarning ijtima'iy barawerlik teshkilati bolghan “Uril tzédék” (Uri L'Tzedek) ning qurghuchisi we hazirqi re'isi, rabbay shmuliy yanklowitz (Shmuly Yanklowitz)
wikimedia.org

Uyghurlarning qirghin qilinishi öz nöwitide dunya jama'itining mu'eyyen derijide hésdashliqi we oxshimighan qollashlirigha ige bolup kéliwatqanliqi melum. Bolupmu Uyghurlardin xéli waqitlar ilgiri mushu xildiki qirghinchiliqni bashtin kechürgen xelqlerdin bolghan yehudiylarning puqrawi teshkilatliri bu sahede izchil eng aktip bolup kelmekte. Yehudiylarning ijtima'iy barawerlik teshkilati bolghan “Uril tzédék” (Uri L'Tzedek) ning qurghuchisi we hazirqi re'isi, rabbay shmuliy yanklowitz (Shmuly Yanklowitz) özining mushu xil pidakarane xizmetliri qatarida oxshimighan munberlerde Uyghurlar duch kéliwatqan qirghinchiliq hemde buning tesiri heqqide söz qilip kelmekte. Shu sewebtinmu bizning bu qétimqi söhbitimiz tebi'iy halda her ikki qowmgha tonushluq bolghan qirghinchiliqtin bashlandi.

Hemmige melum bolghinidek, 1940-yillarda yehudiylar öz tarixidiki eng zor paji'eni bashtin kechürgen hemde milyonlighan kishining jaza lagérlirida hayatidin ayrilishidek qismetke shahit bolghan. Ikkinchi dunya urushi axirlashqandin kéyin bu xil tiragédiyening qayta yüz bermesliki üchün dunya miqyasida “Hergiz qaytilanmaydu” dégen bir daghdughiliq sho'ar otturigha qoyulup, tedrijiy halda hemmige melumluq ibarige aylinip qalghan. Halbuki, mezkur sho'ar otturigha qoyulup aridin 70 yil ötkende buning emeliyette dunyawi chaqiriq bolushtin bashqa emeliy rolining bolmighanliqi köplep bilin'gen. Bolupmu Uyghur qirghinchiliqi dawam qiliwatqan sekkiz yildin buyan bu hal téximu shundaq bolghan. “Hergiz qaytilanmaydu” sho'arining Uyghurlar mesiliside néme üchün oxshashla emeliy tedbirge aylinalmasliqi heqqide söz bolghanda doktor shmuliy buningdiki birnechche xil amil heqqide alahide toxtilip ötti. U bu heqte mundaq dédi.

 “Shundaq, Uyghur qirghinchiliqigha kelgende biz köpligen perwasizliq xahishlirigha shahit bolduq. Beziler bu ishlardin yaki Uyghurlarning mewjutluqidin xewersiz bolsa, yene beziler pütünley perwasizliq qiliwatidu؛ yene beziler bolsa xitaydin qorqup yürüwatidu. Ene shundaq köp xil sewebler tüpeylidin biz bu ishlarda heriketke aylinalmiduq. Emma ‛hergiz qaytilanmaydu‚ dégen sho'ar kishilerning aghzidin chüshmidi. Kishiler qirghinchiliq heqqide söz bolghanda herqachan zor kölemlik adem öltürüshni xiyaligha keltüridu. Emma (uchur kontrolluqi tüpeylidin) Uyghur qirghinchiliqida bu xildiki zor kölemlik adem öltürüshni körgili bolmayla qalmastin, uning bashqiche xaraktérdiki qirghinchiliq bolushimu muhim rol oynawatidu: buningda Uyghur xelqini we ulargha xas medeniyetni yoqitish nishan qilin'ghanliqi üchün u ‛yehudiylar zor qirghinchiliqi‚ din bekla perq qilidu. Yene kélip kishiler bu qirghinchiliqning qanchilik wehshiy boluwatqanliqini chüshenmeywatidu. Buni chüshen'genler bolsa buni éytqudek qudretke ige bolalmaywatidu. Emma qandaq bolushidin qet'iynezer ‛hergiz qaytilanmaydu‚ sho'arini towlashtin hergizmu toxtap qalmasliqimiz, shuningdek buni ashu qirghinchiliqni toxtitalaydighan bir emeliy heriketke aylandurushqa tirishishimiz lazim. ”

Bu xildiki perwasizliq mu'amilisige seweb boluwatqan muhim amillarning biri iqtisadiy jehettiki menpe'et bolup, eyni waqittimu bu hal oxshash shekilde mewjut bolghan. Bolupmu natsistlar gérmaniyesining yehudiylarni nishan qilghan qirghinchiliqi keng kölem élishqa yüzlen'gende “Awdi” (Audi) , BMW, “Chéys” (Chase) bankisi, “Ford” (Ford) shirkiti, “Xyugo bos” (Hugo Boss) qatarliq nechche onlighan dunyawi shirketler bu xil qirghinchiliqqa wasitilik yaki biwasite halda shérik bolghan. Rabbay shmuliyning qarishiche, yehudiylar qirghin qilin'ghanda we Uyghur qirghinchiliqi mezgilide barliqqa kelgen bu xil “Qanxorlar bilen hemkarliq ornitish” munasiwitide bezi oxshashliq we perqler mewjut. Shundaq bolghaniken, “Tarixning tekrarlinishi” dek bu hadisige qarita dawamliq halda qol qowushturup turush ajizliqtin bashqa nerse emes. Shundaq bolghanliqi üchün u özining “Amérika” zhurnilining 2024-yilliq 3-aprél sanida élan qilin'ghan “Hemmila xelq xitayning Uyghurlarni qirghin qilishigha qarshi chiqishi lazim” serlewhilik maqaliside “Biz éli wizél (Elie Wiesel) fondining yétekchilikide yehudiy diréktorlarni Uyghur mejburiy emgiki bilen baghlinishliq mehsulatlargha yéqin kelmeslikke dewet qiliwatimiz. Xiristiyan teshkilatlirimu mushundaq bir qedemni alsa buning tesiri téximu chong bolidu” dep körsetken.

Derweqe, Uyghur qirghinchiliqi ewjige chiqqan yillarda köpligen xelq'araliq shirketlerning xitay bilen bolghan ghayet zor sommiliq soda pa'aliyiti mahiyette qirghinchiliqqa “Yéqilghu” bolush rolini oynighan. Netijide Uyghur qirghinchiliqining eng muhim terkibi qismi bolghan mejbur emgek bilen zor derijide baghlinishliq bolghan xitay shirketliri ishlepchiqarghan mehsulatlar, shuningdek Uyghur mejburiy emgikini asas qilghan xitaydiki teminlesh zenjirining gherb dunyasi bilen bolghan baghlinishi héch tosqunsiz dawam qiliwergen.

Kishilerning diqqitini ene shu xil ré'alliqqa téximu köprek jelp qilish üchün alliqachan 20 nechche parche kitab yézip chiqqan doktor shmuliy Uyghurlar heqqidimu köpligen obzor we mulahize maqaliliri élan qilghan. Bolupmu uning “Yehudiylar zhurnili” ning 2024-yilliq 25-may sanida élan qilin'ghan “Uyghurlarni untup qalsaq bolmaydu! ” serlewhilik maqalisi alahide diqqet qozghighan. Buningda u “‛hergiz qaytilanmaydu‚ sho'ari bu ishlarning héchqandaq bir xelq üchün ‛hergiz qaytilanmasliqi‚ ni körsitidu” déyish arqiliq buning bir dunyawi mesile ikenlikini mexsus sherhligen. U maqaliside “Injil” we “Qur'an kerim” diki habil bilen qabilning qissesini bayan qilip “Habilning bihude tökülgen qéni tupraq astidin nale qilip xudaning közidin yash chiqarghan. Hazir bolsa Uyghurlarning tökülgen qanliri xuddi shu yosunda bizni chaqirmaqta” déyish arqiliq Uyghurlargha yardem qilishning yene bir türlük diniy mejburiyet ikenlikini alahide eskertken. Bolupmu “Nawada bu millet ashundaq tazilinip kétiwatqanda biz qol qowushturup qarap tursaq bizning qolimiz ularning qéni bilen boyilidu” dégen xulasisi Uyghur qirghinchiliqini tosushta téximu köp we ünümlük bolghan tedbirlerning élinishini jiddiy tekitligen.

Doktor shmuliyning xilmuxil shekilde Uyghur qirghinchiliqigha qarshi turush yolidiki tirishchanliqi öz nöwitide derdi özige yétip ashidighan yehudiylar jama'iti ichide bezi so'allarnimu peyda qilghan. U “Yehudiy xewerliri” ning 2024-yili 9-aprél sanida élan qilin'ghan bu heqtiki maqaliside özining néme üchün Uyghurlar mesilisige bu qeder köngül bölüshidiki sewebler heqqide toxtilip “Eyni waqitta misirdiki her bir kishi yehudiylarning qullar emgikidin menpe'et alghan bolsa, hazir dunyadiki her bir kishi dégüdek Uyghurlarning qulluq emgikidin menpe'etlenmekte” deydu. Shuningdek biwasite qol tiqip amérika-méksika chégrasidiki qachaq yollardin kelgen Uyghur musapirlirining siyasiy panahliq tilesh, amérika teweside yéngi hayatini bashlash qatarliq ishlarghimu zor yardemlerde bolghan. Söhbitimiz jeryanida u özining bundaq qilishigha seweb bolghan amillar heqqidimu toxtilip ötti.

 “Buningda aldi bilen qelbimdiki étiqad méni shundaq qilishqa dewet qilidu. Chünki dinimiz bir gunahsiz qowm zulum chékiwatqanda buninggha süküt qilishimizni men'i qilghan. Ikkinchidin, ‛yehudiylar zor qirghinchiliqi‚ jemetimizge qaldurup ketken eslimilermu méni shundaq qilishqa ündeydu. Üchinchidin, piroféssor éli wizélning oqughuchisi bolush süpitim bilen uning dunyagha tesir körsitish tirishchanliqini hergizmu toxtitip qoymasliq heqqidiki teshebbusliri herqachan yadimda. Téximu muhimi, bu hazir eng jiddiy mesililerdin bolup qéliwatidu. Chünki xitay kompartiyesining tesiri we qudriti hazir éship méngiwatidu. U jayda dunyadiki eng wehshiyane qirghinchiliq boluwatqanda bu eng az derijide biliniwatidu. Shunga mushundaq halqiliq peytte bu heqtiki tonushni östürüsh bek muhim. ”

Rabbay shmuliy Uyghurlar heqqide söz qilipla qalmastin yene ularning kelgüsidinmu ümidwar. Uningche yehudiylarning ikki ming yildin köprek sersan-sergerdan bolush jeryanida toplighan mewjutluq sawaqliri Uyghurlar üchünmu zor paydilinish qimmitige ige. U mushu heqte söz bolghanda özining Uyghurlar heqqidiki ézgü tileklirini ipadilep mundaq deydu:

 “Aldi bilen shuni dégüm kélidu: siler hergizmu yalghuz emes. Biz silerni körüp turuwatimiz, nale-peryadinglarni anglawatimiz. Ikkinchidin, gerche buning qanchilik waqittin kéyin bolidighanliqini bilmisekmu jezmen ghelibe qazinishimizgha ishinimiz. Üchinchidin, biz herqachan silerni qobul qilishqa teyyarmiz.”

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.