Bu yili Uyghurlar milliy dawa herikitide némige érishti hem kélechekte némini ümid qilidu?

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2020-12-31
Share
Bu yili Uyghurlar milliy dawa herikitide némige érishti hem kélechekte némini ümid qilidu? 5-Iyul ürümchi weqesige béghishlap otken murasimdin körünüsh. 2019-Yil 7-iyul almuta.
RFA/Oyghan

Kéyinki yillarda dunya Uyghur qurultiyi bashliq Uyghur teshkilatlirining milliy dawa yolida köpligen utuqlarni qolgha keltürgenliki ilgiri sürülmekte. Ammiwi axbarat wasitiliri hemde ijtima'i taratqulardin melum bolushiche, 2020-yili xelqara kishilik hoquq teshkilatlirining, hoquq qoghdighuchilarning, ayrim memliketler we dölet erbablirining Uyghur mesilisige bolghan diqqiti barghansiri kücheymektiken. Undaqta, pütkül dunya jama'etchiliki bilen birlikte 2020-yilni uzitip, 2021-yil harpisida turuwatqan Uyghurlar özlirining milliy dawa herikitide némilerge érishti hemde kélechekte némilerni ümid qilidu? biz bu heqte qazaqistanda yashawatqan bir qatar Uyghur pa'aliyetchilirining qarashlirini igiliduq.

Melumki, Uyghurlarning chet ellerde élip bériwatqan milliy dawa herikitige nezer salidighan bolsaq, bu heriketning barghanséri kéngiyip, küchiyip, hazir xelq'aradiki muhim we jiddiy mesililerning birige aylan'ghanliqini körüwélishke bolidu. Shu jümlidin qazaqistandiki Uyghurlarmu shu heriketke özlirining töhpisini qoshup kelmektiken.

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan qazaqistanliq Uyghur pa'aliyetchiliri korona wirusi wabasining dunyagha tarqilishi sewebidin 2020-yilning pütkül insaniyet üchün, shu jümlidin Uyghur milliy herikiti üchün éghir yil bolghanliqini tekitlidi.

Tarixchi we siyasetshunas qehriman ghojamberdi ependi mundaq dédi: "Dolqun eysa bashliq dunya Uyghur qurultiyi hem bashqimu teshkilatlar chong utuqlargha érishti dep xulasilisek toghra bolidu, dep hésablaymen. Mesilen, tunja qétim amérika hökümiti tarixiy ehmiyetke ige Uyghur kishilik hoquq siyasiti boyiche qanun qobul qildi. Shundaqla Uyghurlargha munasiwetlik yene ikki qanun bar. Amérika hökümiti xitayning aliy emeldarlirini jazalishi we her xil xitayning Uyghuristandiki, yeni sherqiy türkistandiki irqiy qirghinchiliqqa munasiwetlik shirketlirini zhazalishi. Shundaqla amérika hökümitining 'sherqiy türkistan islam herikiti' teshkilatini térrorluq teshkilatlar tizimlikidin chiqiriwétishi chong ehmiyetke ige. Eng muhimi bu yil xitayning amérikagha tehdit élip kélidighan tajawuzchi dölet ikenlikini ispatlaydighan doklat élan qildi. Shundaqla xitayning Uyghurlargha qarita yürgüzüwatqan siyasitini 'irqiy qirghinchiliq' dep békitish üchün buyruq berdi."

Qehriman ghojamberdi yene mushuning barliqining dunya Uyghur qurultiyi bashliq Uyghur teshkilatlirining tirishchanliqi bilen qolgha kelgen utuqlar ikenlikini bildürdi.

U yene mundaq dédi: "Elwette, bularning hemmisi xitayni chékindürüsh üchün yéterlik emes. Shuning üchün 2021-yili xitayning irqiy qirghinchiliq siyasitini pütkül dunyagha itirap qilghuzush kérek. Ikkinchidin, Uyghuristanni, yeni sherqiy türkistanni xitayning bésiwalghanliqini itirap qilish shundaqla pütkül dunyada xitayning Uyghurlargha qaratqan siyasitige qarshi qanunlarning aldurush we hakaza."

Ziyaritimizni qobul qilghan péshqedem zhurnalist, dunya Uyghur qurultiyining meslihetchisi riza semedi ependi 2020-yili Uyghurlarning teqdirige munasiwetlik muhim weqelerning yüz bergenlikini otturigha qoyup, mundaq dédi: "Buning eng ehmiyetlikliki, xitayni qanduqtur bir möjize yaratquchi dölet dep tesewwur qilishqa bashlighan gherb we yawropadiki démokratik eller uning eng uchigha chiqqan, aldamchi, özidin bashqa milletlerni yaman köridighan dölet ikenlikini tonup chüshen'genlikide. Buni eng aldida qudretlik el amérika tajawuzchi xitayning Uyghur xelqige qarita yürgüzüp kéliwatqan wehshiyane siyasitidin ochuq kördi. Mundaq bolushigha démokratik ellerdiki muhajr, milletperwer wetendashlirimizning ret qilip bolmaydighan delil-ispatlar bilen Uyghur dawasini élip barghanliqida. Ene shular amérikaning Uyghur kishilik hoquq siyasiy qanunini qobul qilishigha, amérika kéngesh we awam palatilirining Uyghurlargha munasiwetlik yene bir nechche qanun layihelirini qobul qilishigha türtke boldi."

Riza semedi bu qanunlarning köpligen démokratik döletlerning xitaygha bolghan siyasitini özgertishige élip kelgenlikini, bolupmu xitayning irqiy qirghinchiliq yürgüzüwatqan dölet ikenlikini we uninggha qarshi keskin chare qollinidighanliqini oylashqa dewet qilghanliqini bildürdi.

U yene mundaq dédi: "Kelgüsi bir yilning Uyghur dawasining xelq'arada téximu yaxshi dawam qilidighanliqigha, xitay siyasitini irqiy qirghinchiliq siyaset dep qobul qilishigha ishenchimiz kamil. Buning üchün muhajirettiki barliq Uyghur teshkilatlirining mustehkem ittipaqliship, Uyghur dawasini téximu küchlendürüshini ümid qilimen. Mustehkem birlik, ittipaqimiz arqiliqla hoquqsiz, dertmen xelqimizni erkinlikke érishtüreleymiz."

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan dunya Uyghur qurultiyining ma'arip komitéti mudiri, tilshunas kandidat doktor dilnur qasimowa xanim 2020-yili dunyadiki Uyghurlarning xitay türmiliride we jaza lagérlirida azabliniwatqan qérindashlirini qutuldurush üchün köp heriket qilghanliqini bildürüp, mundaq dédi: "Ularning ehwalini biz soralmiduq. Biraq qanchilik éghir ehwalda turuwatqanliqini biliwatimiz. Hazir Uyghur xelqi yoqap kétishning aldida turuwatidu. Mushu yili Uyghur dawasini keng da'iride dunyagha anglitip, Uyghurning ehwalini tonutuwatqan dunya Uyghur qurultiyining abruyimu nahayiti örlidi. Shundaq bir peytte biz, qazaqistandiki Uyghurlar néme qilalaymiz dégende, biz aldi bilen öz kimlikimizni saqlap qélishimiz kérek. Chünki kiriwatqan 2021-yil Uyghurlar üchün ümid yili. Wetinimiz azad bolsa, türmilerning, jaza lagérlirining ishikliri échilip, tughqanlirimiz bilen, qérindashlirimiz bilen körüshsek dégen ümid yili."

Almuta wilayitining chélek yézisida yashawatqan dunya Uyghur qurultiyining qazaqistandiki wekili sedirdin ayupof ependi ötken yilning peqet Uyghurlarla emes, belki pütkül dunya üchün krizis yili bolghanliqini otturigha qoyup, mundaq dédi: "Emma Uyghur siyasitide utuqlar zor boldi. Uyghur dawasini 2020-yili pütkül dunya siyasiyonliri peqet anglapla qalmay, belki köpinchisi heqiqetni chüshinip, Uyghurlargha destek berdi. Kéyinki ikki yil ichide wetinimizning zalim xitay teripidin bésiwélin'ghan we bügünki künde Uyghurlarning irqiy qirghinchiliq élip bériliwatqan xelq ikenlikini tonuttuq hem xelq'ara tonup yetti. Buningdin kéyin qilidighan ishlirimiz, mezlum xelqimizni qutuldurup, wetinimiz azad bolushigha herikitimizni bashlaymiz. Hemmimiz bir-birimizni qollap-quwetlep desteklisek, kélechikimizning parlaq bolushigha ishenchim kamil."

Igilishimizche, yéqinda, yeni 30-dékabirda qehriman ghojamberdining ijtima'iy taratqularda nöwettiki "Axbaratnamisi" élan qilinip, uningda 2020-yilning dékabir éyidiki xelq'ara weziyet, amérika we bezi gherb döletlirining Uyghur mesilisi boyiche siyasitining mahiyiti, dunya Uyghur qurultiyining we bashqa teshkilatlarning dékabir éyidiki pa'aliyetliri yorutulghanken. Uningda shundaqla xitayning Uyghur élidiki teqiplesh siyasitining mahiyiti hem arqa körünüshi we bashqimu mesililer orun alghan.

Pikirler (0)

Barliq pikir - bayanlarni körüsh.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet