Deywid rénni: “Uyghurlarning diniy erkinlikining barghanséri azayghanliqigha shahit boldum”

Washin'gtondin muxbirimiz uyghar teyyarlidi
2024.04.22
Qeshqer-konisheher-meschit-qizil-teshwiqat.jpg Qeshqer shehiri bulaq béshi kochisidiki meschitke ésilghan qizil teshwiqat lozunkisi, 2017-yili iyul.
Oqurmen teminligen

“Iqtisadshunas” (Economist) zhurnilining muxbiri we béyjing biyurosining bashliqi deywid rénni (David Rennie) ramizanning axiriqi künliri hemde roza héyt küni Uyghur diyarigha ziyaretke barghan. Bu jeryanda u ürümchi we turpanda közitish we tekshürüsh élip bérip barghan. U özining bu qétimliq Uyghur diyari ziyaritining netijisini “Iqtisadshunas” zhurnilida élan qilghan.

Deywid rénni maqaliside, xitay hökümitining az sanliq milletlerge qaratqan diniy cheklimisi we até'izm teshwiqatining kücheygenlikini, bolupmu Uyghurlarning diniy erkinlikining barghanséri aziyiwatqanliqini ilgiri sürgen. Shuning bilen bir waqitta, u maqaliside yene Uyghur diyaridiki meschitlerning quluplan'ghanliqi, bezi meschitlerning muzéygha özgertilgenliki we roza tutushning omumyüzlük cheklen'genlikini ilgiri sürgen.

 Biz deywid rénnining Uyghur élida körgenliri, Uyghurlarning diniy hayati, künséri aziyiwatqan diniy erkinliki we xitayning rayonda yürgüzüwatqan diniy cheklimisi toghruluq tepsiliy uchurgha érishish üchün uning bilen söhbet élip barduq.

“Iqtisadshunas” (Economist) zhurnilining muxbiri we béyjing biyurosining bashliqi deywid rénni (David Rennie) xitayning dunya tertipidin temesi néme dégen témida nutuq sözlewatidu. 2024-Yili 12-mart, kambirij
“Iqtisadshunas” (Economist) zhurnilining muxbiri we béyjing biyurosining bashliqi deywid rénni (David Rennie) xitayning dunya tertipidin temesi néme dégen témida nutuq sözlewatidu. 2024-Yili 12-mart, kambirij
Youtube screenshot/@Centre for Geopolitics

Muxbir: deywid rénni ependi, siz maqalingizda Uyghurlarning din'gha ishenmeslik erkinliki alahide tekitlinip, din'gha ishinish erkinlikining cheklen'genlikini tilgha élipsiz. Bu toghruluq chüshenche bersingiz?

Deywid rénni: men yerlik hökümet xadimliridin we meschittiki xizmetchilerdin némishqa kishilerning roza tutmaydighanliqini soridim. Ularning hemmiside dégüdek xitay hökümiti xitay puqralirining din'gha étiqad qilmasliq erkinlikini kapaletke ige qilidu, dégen köz qarash bar iken. Yeni ular xitay puqralirining din'gha étiqad qilmasliq, yeni ixtiyariy tallash erkinliki dölet teripidin kapaletke ige qilin'ghan deydu. Némishqa kishilerning roza tutmaydighanliqini sorighinimda, oxshashla mushu jawabni béridu. Méning tesiratim shuki, xitay da'iriliri özlirining shinjangda bir xil ijtima'iy kontrolluqni saqlighanliqi toghriliq özige toluq ishinidu. Ular bu xil köz qarashni teshebbuskarliq bilen teshwiq qiliwatidu. Xitay hökümiti bu xil usul we keskin teshwiqat arqiliq ghelibe qilidighanliqigha ishinidu. Shunga ular buni dawamliq ijra qiliwatidu. Shundaq déyishke boliduki, eger kishiler diniy ibaditini qilalmisa yaki diniy hayatida yashiyalmisa, buning sewebi pütünley shinjangdiki intayin qattiq kontrolluqtin bolghan. Bu xil qattiq kontrolluq Uyghurlarning erkin iradisini din'gha étiqad qilmasliqqa teshwiq qilish we ularni mejburlash üchündur. Bu xil idiye xitaydiki milletlerni xitaylargha oxshashla din'gha ishenmeslikni teshebbus qilidu. Bu xitay kompartiyesining yéngi bir teshwiqat istratégiyesi. Shunga siz bashqilardin néme ish bolghanliqini sorisingiz, ular haman yuqiriqidek jawab béridu.

Muxbir: siz maqalingizda “Uyghur aptonom rayonining diniy ishlar nizami” yolgha quyulghandin kéyin, shinjangda diniy oqutushtin tartip meschit binakarliqighiche bolghan hemme ishta yéngi kontrolluqlar yolgha qoyuldi, jazalash tedbirliri téximu éghirlashti, depsiz. Bu toghruluq chüshenche bersingiz?

Deywid rénni: nahayiti roshenki, 2024-yili 2-ayning 1-küni shinjangda yéngi belgilime “Uyghur aptonom rayonining diniy ishlar nizami” yolgha quyuldi. Bu burun mewjut bolghan belgilimidin téximu qattiq bolghan bir belgilimidur. Bu belgilimide herqandaq ademni din'gha ishinishke yaki ishenmeslikke ündesh yaki mejburlash jinayet hésablinidu. Bu burun mewjut bolghan belgilimilerdin téximu qattiq. Bu belgilimidiki herqandaq ademni din'gha ishinishke yaki ishenmeslikke nesihet qilish bekmu sezgür bolghan bir mesile. Yeni uningda bolmighan nersini boldi déyish yaki mubalighe qilip jazalash éhtimalliqi yuqiri. Bu sewebtin shinjangda ensizlik keypiyati mewjut. Méningche, shinjangda kishiler bekmu endishe ichide yashaydu. Bolupmu Uyghurlar chet elliklerni körgende téximu endishe qilidu. Men körgen Uyghurlarning keypiyati nahayiti ensiz idi, bu ularning chiray ipadisidin chiqip turatti. Peqet yashan'ghanlarla meschitke kireleytti. Emeliyette, roza héytining birinchi küni saqchilar meschit etrapida közette turup, ni mashina bilen kochilarni tosup hemme kishini tekshürdi. Bu yerde Uyghurlarning diniy étiqad erkinlikining barghanséri aziyiwatqanliqidin ibaret bir ré'alliq we tuyghu mewjut.

Muxbir: sizning közitish we tekshürüsh netijingizge asaslan'ghanda, shinjangda din'gha étiqad qilghanlar bilen qilmighanlarning erkinliki barawer emes. Shunga Uyghurlarning diniy étiqadi cheklen'gen we zerbige uchrighan déyishke bulamdu?

Deywid rénni: toghra deysiz. Méningche shundaq. Xitay da'iriliri teshwiq qiliwatqan bes-munaziride mesile bar. Bu yerde déyiliwatqan din'gha étiqad qilish bilen din'gha étiqad qilmasliq erkinliki barawer emes. Yeni her ikkisi oxshash derijide qoghdalghan emes. Kompartiyening idiyesige we siyasitige mas kélidighan kishilerning din'gha ishenmeslik erkinliki qoghdiliwatidu, emma din'gha étiqad qilmaqchi bolghan kishilerning étiqad erkinliki qoghdalmaywatidu. Shinjangdiki musulmanlar rozi tutalmasliqtin narazi iken. Meschitlerge peqet yashan'ghan erlerla kireleydiken. Yene kélip ular, bu kishilerning tallash mesilisi dep chüshendürüwatidu. Men meydiside kompartiye ezasining belgisi (iznak) bolghan meschittiki bir saqchi, yeni hökümet xadimidin néme üchün yashlarning meschitke kelmeydighanliqni soridim. U manga yashlarning bek aldirash we waqtining yoqluqini, shundaqla mektepte oquydighanliqini dédi. U yene bu ularning erkinliki, biz ularning erkin iradisini qoghdaymiz dédi. Men bundaq jawablarni qayta-qayta köp anglidim. Negila barmay, ular oxshash jawabni tekrarlidi.

Muxbir: siz ürümchi we turpanda ramizanning axiriqi künliri hem héyt künliri körgen bilgenliringizni qisqiche sözlep bersingiz?

Deywid rénni: men shuni ishench bilen éytalaymenki, shinjangni ziyaret qilghan künlirimde, yeni ramizan künliride ürümchi we turpanda tamaq yeydighanlarning sani nahayiti köp idi. Men Uyghurlardin kishilerning ramizanda roza tutmay némishqa tamaq yeydighanliqini soridim. Ular manga bek endishilik we perishan köründi. Ular roza tutalmasliqidin tolimu bi'aram idi. Ular manga buning sewebini chüshendürüshni xalimidi yaki chüshendürelmidi, téximu éniqraqi, chüshendürüshke pétinalmidi. Turpandiki bu ehwal ürümchidimu oxshash idi. Men bir Uyghur saqchidin kishilerning ramizanda némishqa tamaq yeydighanliqini soridim, men Uyghurche bilmigenlikim üchün u xitayche jawab bérip, ‛bu toghruluq bir nerse déyish bek qéyin‚ dep jawab berdi. Ehwal körün'gendek addiy emes, bekmu murekkep. Qarimaqqa kishiler endishilik we perishan bolup, ular ramizanda némishqa tamaq yeydighanliqini chüshendürüshni xalimidi yaki buning sewebini sözleshke jür'et qilalmidi. Men uchratqan barliq hökümet xadimliri, amanliq qoghdighuchiliri yaki saqchilar manga éniq qilip, ramizanda tamaq yéyishning kishilerning din'gha étiqad qilmasliq erkinlikining ipadisi ikenlikini tekitlidi.

Muxbir: rehmet sizge!

Deywid rénni: sizgimu rehmet!

Söhbitimizning tepsilatini yuqiriqi awaz ulinishidin anglighaysiler.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.