Tiya lé: “Uyghur diyarida terepsiz haldiki emgek tekshürüshi élip bérish mumkinchiliki yoq”

Washin'gtondin muxbirimiz erkin teyyarlidi
2024.05.01
Thea-Lee Amérika emgek ministirliqining xelq'ara ishlirigha mes'ul mu'awin yardemchi ministiri tiya lé (Thea Lee) guwahliq bériwatqan körünüsh. 2024-Yili 30-aprél, washin'gton
Youtube/@ChinaCommission/Screenshot

Gérmaniye aptomobil shirkiti wolkiswagénning bir emgek mupettishi shirkiti arqiliq Uyghur diyarida tekshürüsh élip bérip, bu shirketning ürümchidiki zawutida mejburiy emgekning yoqluqini ilgiri sürüshi, bu rayondiki ijtima'iy mupettishlik xizmitining ishenchliklikige so'al peyda qilghan idi. Amérika dölet mejlisining bir komitéti 30-aprél küni chaqirghan bu heqtiki guwahliq yighinida, Uyghur diyarida terepsiz emgek tekshürüshi élip bérip, shirketlerning mejburiy emgek bilen bolghan baghlinishini mupettish qilishning mumkinliki we ishenchliklik derijisi nuqtiliq muzakire qilin'ghan mesililerning biri boldi.

Yighinda guwahliq bergen amérika emgek ministirliqining xelq'ara ishlirigha mes'ul mu'awin yardemchi ministiri tiya lé (Thea Lee)  xanimning körsitishiche, mewjut weziyette emgek mupettish shirketlirining Uyghur diyarida terepsiz haldiki emgek tekshürüshi élip bérish mumkinchiliki yoq iken.

Tiya lé 30-aprél amérika dölet mejlisining xitay ishliri ijra'iye komitétida guwahliq bérip mundaq dédi: “Shinjangdiki kishiler, bolupmu az sanliq milletler xitay hökümitidin qorqup yashaydu. Amérika hökümitining 2021-yili élan qilghan we 2023-yili 9-ayda qayta yéngilan'ghan soda meslihet körsetmiside éytilghinidek, shinjangda élip bérilghan herqandaq emgek tekshürüshini hökümetning nazaretchilikisiz, ishchilarni obyéktip, erkin ziyaret qilish arqiliq élip barghili bolmaydu.”

 Tiya léning körsitishiche, bu rayonda ishchilar qolgha élinishtin qorqup, tekshürgüchiler bilen heqiqiy uchurlarni ortaqlashmaydiken. U mundaq dédi: “Tekshürgüchilerning ishchilar bilen élip barghan ziyaretlirige ishinishke bolmaydu. Chünki qattiq nazaret, tutqun qilinish qorqunchi sewebidin ishchilar tekshürgüchiler bilen heqiqiy uchurlarni ortaqlashmaydu. Biz yene tekshürgüchilerning tutqun qilin'ghanliqi, parakendichilikke uchrighanliqi, tehdit sélin'ghanliqi we ayrodurumda toxtitip qoyulghanliqlirini angliduq. Shunga chong emgek mupettish shirketlirining shinjangdiki pa'aliyitini toxtatqili nechche yillar boldi.”

 Bu yuqiri derijilik bir amérika emeldarining tunji qétim emgek mupettish shirketlirining Uyghur diyarida élip barghan emgek tekshürüsh doklatlirigha ishen'gili bolmaydighanliqini qeyt qilishidur.

Gérmaniyediki “Löning kishilik hoquq we soda mupettish orni” 2023-yili wolkiswagénning hawalisi bilen doklat teyyarlap, wolkswagénning ürümchidiki zawutida mejburiy emgekning bayqalmighanliqini jakarlighan idi. Biraq arqidinla bu doklatning zawut teminligen uchurlar asasida teyyarlan'ghanliqi ashkarilinip, doklatning ishenchlikliki guman peyda qilghan idi. Oxshash bir waqitta yene wolkswagénning turpandiki aptomobil sinaq meydanida Uyghur mejburiy emgikining ishlitilgenliki ashkarilan'ghan idi. Bu weqe, Uyghur diyarida terepsiz emgek mupettishi élip bérishining ishenchlik bolmaydighanliqini téximu kücheytken idi.

Amérika dölet mejlisi xitay ijra'iye komitétining 30-aprél künidiki guwahliq yighinida Uyghur mejburiy emgiki tetqiqat sahesidiki nopuzluq mutexessisler guwahliq bériwatqan körünüsh. 2024-Yili 30-aprél, washin'gton
Amérika dölet mejlisi xitay ijra'iye komitétining 30-aprél künidiki guwahliq yighinida Uyghur mejburiy emgiki tetqiqat sahesidiki nopuzluq mutexessisler guwahliq bériwatqan körünüsh. 2024-Yili 30-aprél, washin'gton
Youtube/@ChinaCommission/Screenshot

Amérika dölet mejlisi xitay ijra'iye komitétining 30-aprél künidiki guwahliq yighinida yene Uyghur mejburiy emgiki tetqiqat sahesidiki nopuzluq mutexessisler guwahliq berdi. Guwahliq yighinda amérikadiki “Ishchilar hoquqi birleshmisi”ning ijra'iye diréktori skot nowa (Scout Nova) rayonda élip bérilghan emgek mupettishi tekshürüshining peqet saxta körünüsh yaritishqila xizmet qilidighanliqini körsetti.

 Skot nowa mundaq deydu: “Shinjang Uyghur aptonom rayonida emgek tekshürüshi élip bérishning jawabi nahayiti addiy. Shirketler tekshürüsh élip baralmaydu. Bu komitétning 2022-yili élan qilghan doklatida éytilghandek ‛shirketler zawutlarda élip bérilghan tekshürüshke tayinip, özlirining shinjang Uyghur aptonom rayonidiki teminlesh zenjiri mejburiy emgektin xaliy, dep hésablimasliqi kérek.”

Skot nowa yene, “Bu nuqtida héchqandaq bir shirketning shinjang Uyghur aptonom rayonida emgek tekshürüshi élip barmasliqi” ni, bu rayonda élip bérilghan “Emgek tekshürüshining meqsiti peqet saxta weziyet yaritip, mejburiy emgek mehsulatlirining sodisini dawamlashturushqila yaraydighanliqi” ni tekitleydu.

Skot nowaning qeyt qilishiche, xitayning Uyghur emgek küchlirini bashqa ölkilerge yötkishi, xitayda ishlepchiqirilghan pütün mehsulatlarning mejburiy emgek xewpini shekillendüridiken. Bu xitayda ishlepchiqirilghan herqandaq mehsulatning Uyghur emgek küchlirini yötkeshke chétilmighanliqigha kapaletlik qilishni telep qilmaqta iken. Skot nowa mundaq deydu: “Bizning pikrimizche, bolupmu emgek küchlirini yötkep ishlitiwatqan herqandaq bir mal teminligüchining herikitini qattiq yoshuridighanliqini közde tutqunda, yötkep ishlitiliwatqan Uyghur emgek küchlirini bayqash, emgek mupettishlirining normal tekshürüshidin halqighan métodlarni qollinishni telep qilidu. Bu zawut bashqurghuchilirining xewirining sirtida zawut xadimliridin uchur toplashni öz ichige alidu.”

Nopuzluq Uyghur lagér we mejburiy emgek mutexessisi, amérikadiki “Kommunizm qurbanliri xatire fondi” ning xitay tetqiqati diréktori adriyan zénzning guwahliq yighinida tekitlishiche, ötken yili xitayning Uyghur emgek küchlirini yötkishi dawamliq köpeygen bolup, Uyghur mejburiy emgiki zawutlardiki xizmet ornini tekshürüsh bilen ölchenmesliki kérek iken. Adriyan zénz mundaq deydu: “Méning tetqiqatimdin qarighanda, ötken yili Uyghur ishchilirini yötkesh 38 pirsent artqan. Buning tesirige uchraydighan shirketler we teminlesh zenjirining Uyghur mejburiy emgikide bulghinish xewpi mewjut, dep qarilishi kérek. Buningdin xaliy bolushning birdinbir exlaqiy yoli mebleghni chékindürüshtur. Halbuki, nurghun emgek mupettish shirketlirining dölet hamiyliqidiki mejburiy emgek we emgek küchlirini yötkeshning mahiyitidin xewiri yoq yaki xewiri yoqtek qiyapetke kiriwalghan. Shuni bilish kérekki, Uyghur mejburiy emgek zawutlardiki xizmet ornini tekshürüsh bilen ölchenmesliki, pütkül ijtima'iy muhit nezerde tutulushi kérek.”

Adriyan zénz yene amérika hökümiti we dölet mejlisining xitayning Uyghur mejburiy emgikini tekshürüshke qandaq kashila qiliwatqanliqi heqqide tepsiliy doklat élan qilishini, guwahliq yighini ötküzüp, emgek mupettishi orunlirini tekshürüshini, shundaqla wolkiswagénni jawabkarliqqa tartishini telep qildi.

Adriyan zénz mundaq deydu: “Amérika hökümiti we dölet mejlisi xitay dölitining heqiqiy rewishte emgek tekshürüshi élip bérishqa qandaq tosqunluq qiliwatqanliqi, tekshürgüchiler we shirketlerni qorqutup, nazaretchilikke qandaq kashila qiliwatqanliqi heqqide tepsiliy doklat élan qilishi kérek. Dölet mejlisi yene guwahliq yighini chaqirip, emgek mupettishlirining xitaydiki kechürmishlirini, ularning shinjangda tekshürüsh élip bérishni xalaydighan xalimaydighanliqini tekshürüshi kérek.”

Amérika dölet mejlisi xitay ishliri ijra'iye komitétining “Xitay xelq jumhuriyitidiki zawutlar we aldamchiliq: kishilik hoquq depsendichiliki emgek tekshürüshini qandaq imkansizlashturdi” témisidiki bu qétimliq guwahliq yighini, bu komitétning qosh re'isliridin, awam palata ezasi kristofér simit bilen kéngesh palata ezasi jéf mérkéléyning sahipxanliqida ötküzülgen. Palata ezalirining yighinda tekitlishiche, bu qétimliq guwahliq yighini xitayning emgek tekshürüsh xizmetlirige qandaq dexli qiliwatqanliqi, uning teminlesh zenjiridiki kishilik hoquq we emgek depsendichiliklirige qarshi qandaq qoshumche tedbirlerni élishni muzakire qilishni meqset qilghan iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.