Uyghur diyarida yuqumning shimaldin jenubqa kéngiyishi qandaq aqiwetlerni keltüridu?

Muxbirimiz méhriban
2022.11.17
urumchi-yuqum-ts.cn.jpg Ürümchidiki bir olturaq rayoni, 2022-yili noyabir, ürümchi.
ts.cn

Xitay hökümet taratquliri yéqinqi xewerliride Uyghur diyarining shimalidiki yuqum ehwalining nisbiy halda kontrol qilin'ghanliqi, emma yuqumning jenubtiki üch wilayet bir oblasqa tarqiliwatqanliqini bildürgen.

“Tengritagh tori”ning 13-noyabirdiki xewiride deyilishiche, Uyghur aptonom rayonluq partkomning sékritari ma shingruy Uyghur diyarining jenubidiki  üch wi'alyet bir oblastning mes'ullirigha ékranliq yighin échip, yuqumning jenubqa yamrishini qattiq tizginleshni telep qilghan.

Ma shingruy sözide yuqumning jenubiy Uyghur rayonigha kéngiyish éhtimalliqini bildürüp, qeshqer, xoten qatarliq jaylarda choqum “Yuqumni nölge chüshürüsh” halitini qattiq saqlashni tekitligen.

“Tengritagh tori”ning 15-16-noyabir künliridiki xewerliride, ghulja shehride 16- noyabir sa'et noldin bashlap normal ishlepchiqirish, xizmet, oqush we  turmush eslige kelgenliki xewer qilin'ghan. Halbuki, jenubiy Uyghur diyarining   qeshqer, xoten wilayetliride yuqumning kéngiyiwatqanliqi tilgha élinip, jenubta qamal tedbirlirini qattiq kücheytish telep qilin'ghan.

“Tengritagh tori”ning 16-noyabirdiki xewiride déyilishiche, da'iriler shu küni xoten we qeshqer wilayetliride yuqum ehwali we qamal tedbirliri heqqide mexsus axbarat élan qilish yighini achqan.

Xoten wilayetlik hökümetning axbarat élan qilish yighinida, yuqum mezgilide   hamildar ayallargha qilinidighan tibbiy mulazimetlerning kapaletke ige qilinidighanliqi heqqide wediler bérilgen.

Qeshqer wilayetlik hökümetning axbarat élan qilish yighinida, “Yuqumni nölge chüshürüsh” tedbirlirini ijra qilinish jeryanida puqralargha ashliq, köktat we bashqa kündilik turmush buyumlirining yetküzülishige kapaletlik qilinidighanliqi, dawalinish, su, tok, issinish qatarliq mulazimetler bilen teminleshning etrapliq orunlashturuluwatqanliqi tekitlen'gen.

Gerche xitay hökümet da'iriliri atalmish “Yuqumni nölge chüshürüsh” namidiki  qamal jeryanida, puqralarning yimeklik, dawalinish heqlirining toluq kapaletke qiliniwatqanliqi teshwiq qiliniwatqan bolsimu, emma ijtima'iy alaqe munberliride üzlüksiz tarqiliwatqan uchurlarda ilgiri Uyghur diyarining shimalini asas qilip dawamlashqan 3 aydin artuq qamalda acharchiliq, dawalinalmasliq, hetta ölüm paji'eliri yüz bergenliki ashkarilan'ghan, bularning beziliri erkin asiya radiyosi arqiliq ispatlan'ghan idi.

Uyghur diyarining shimalidiki ghulja, ürümchi qatarliq jaylarda yuqum seweblik körülgen qattiq qamal we uningdin kélip chiqqan acharchiliq paji'elirining Uyghur diyarining jenubidiki rayonlargha kéngiyish éhtimalliqi, Uyghur diyaridiki uruq-tuqqanlirining ehwaligha diqqet qiliwatqan muhajirettiki Uyghurlar arisida jiddiy endishe qozghimaqta.

Amérikadiki Uyghur pa'aliyetchiliridin washin'giton merkizi doxturxanisining doxturi doktur jür'et obul ependi bu heqte öz endishini bildürürdi.

Uning qarishiche, tibbiy nuqtidin qilchimu ilmiy asasi bolmighan bu xil qamal tedbirliri ghulja we ürümchide 100 kündin artuq dawamlashqandin kéyin, uning jenubiy Uyghur rayonigha kéngiyishi, Uyghurlar merkezlik olturaqlashqan bu rayonlarda  téximu éghir paji'elerni keltürüp chiqirishi mumkin iken.

Amérikadiki xitay weziyet analizchiliridin nyu-yorktiki ma jü ependi, xitay hökümet da'irilirining shimaliy Uyghur rayonidiki 100 künlük qamaldin kéyin, bu siyasetni jenubqa kéngeytishide melum siyasiy meqsetning yoshurun'ghanliqini bildürdi.

U mundaq dédi: “Men ishinimenki, tengritaghning jenub-shimalida 100 kündin ashqan bu xil zor qamal, acharchiliq we ölümning her waqit we hemme jaygha kéngiyiwatqanliqini körsitidu. Ular tekitlewatqan atalmish ‛xelq üchün ishleymiz‚, ‛xelqning bixeterlikige kapaletlik qilimiz‚ dégenliri emeliyette eng chong yalghanchiliqtur.”

Uning qarishiche, ma shingruyning rayonda yüz bériwatqan shunche zor paji'elerdin kéyinmu “Yuqumni nölge chüshürüsh” siyasitini tengritaghning shimalidin jenubigha kéngeytishni tekitlishi, emeliyette “Yuqumni nölge chüshürüsh” bahaniside qamal siyasitini yenimu kéngeytip, “Muqimliqqa kapaletlik qilish” tek siyasiy wezipini orundash üchün iken.

Ma jü bu heqte mundaq dédi: “Néme üchün Uyghur, tibet qatarliq az sanliq milletler rayonida bu xil siyaset yolgha qoyulidu? chünki bu rayonlarning hemmiside emeldarlarning siyasiy wezipisi bar. Yeni atalmish ‛muqimliqqa kapaletlik qilish‚ wezipisini yaxshi orundash wezipisi bar. Ular yene bu rayonlarda yüz bérish éhtimali bolghan barliq xeter éhtimalining aldini élish üchün bu xil qamal tedbirini kéngeytmekte.”

Ma jü ependining qarishiche, Uyghur aptonum rayonluq partkomning sékritari ma shingruy rayonning muqimliqigha kapaletlik qilin'ghanliqini körsitish arqiliq, özining  shi jinpinggha bolghan sadaqitini bildürüsh, téximu köp imtiyazgha érishishni meqset qilghan iken.

Doktur jür'et obul ependi yene amérika qatarliq döletlerde yuqum kontrol qilin'ghan ehwalda, xitayda bu xil qamal siyasitining dawam qiliwatqanliqining intayin normalsiz bir ehwal ikenlikini bildürdi. U, xitay hökümitining amérikada ishlen'gen ünümlük waksinini qobul qilishni ret qilishidiki sewebler heqqide toxtaldi.

Uning qarishiche, xitay hökümitining ünümlük waksinini import qilishni ret qilishi we “Yuqumni nölge chüshürüsh” namidiki qamal siyasitini yürgüzüshte ching turushi, hergizmu yuqumni tizginlesh üchün emes, belki xelqni tizginleshni meqset qilidiken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.