Xitayning tumshuq shehiride Uyghurlarni DNA si arqiliq tonush tetqiqati élip bériwatqanliqi ashkarilandi

Muxbirimiz erkin
2019-12-03
Élxet
Pikir
Share
Print
"Nyu-york waqti géziti" 3‏-dékabir küni élan qilghan xitay tetqiqatchilirining tumshuq shehiride dna arqiliq Uyghur kishilirining chirayini sizip chiqishni sinaq qiliwatqanliqini toghrisidiki xewiri.
"Nyu-york waqti géziti" 3‏-dékabir küni élan qilghan xitay tetqiqatchilirining tumshuq shehiride dna arqiliq Uyghur kishilirining chirayini sizip chiqishni sinaq qiliwatqanliqini toghrisidiki xewiri.
nytimes.com

Gérmaniyediki asasliq tetqiqat organlirining biri bolghan maks plank jem'iyiti 3‏-dékabir küni radiyomizgha bayanat bérip, özining Uyghur élining tumshuq shehiride élip bériliwatqan DNA arqiliq yüz tonush tetqiqatida jawabkarliqi barliqini ret qildi. Bu organning tekitlishiche, mezkur tetqiqat türidiki maliye we exlaqiy jawabkarliq pütünley xitay penler akadémiyesining üstide iken. 3‏-Dékabir küni élan qilin'ghan xitayning tumshuq shehiride tejribixana qurup, kishilerning DNA si arqiliq ularning yüz chirayini sizip chiqish téxnilogiyesini sinaq qiliwatqanliqi, gérmaniye maks plank jem'iyitining bu tetqiqat türige qatnishiwatqan bezi xitay tetqiqatchilirini pul bilen teminligenliki heqqidiki xewer xelq'ara taratqular we kishilik hoquq teshkilatlirining qattiq diqqitini qozghighan.

Xitayning yüz tonush téxnikisi arqiliq kishilerning étnik kimlikini tonushini ishqa ashurghanliqi we bu téxnologiyening bezi halqiliq orunlardiki bixeterlik kaméralirida ishlitilgenliki hemmige melum idi. Lékin "Nyu-york waqti géziti" 3‏-dékabir küni élan qilghan bir xewiride, emdi xitay tetqiqatchilirining tumshuq shehiride DNA arqiliq Uyghur kishilirining chirayini sizip chiqishni sinaq qiliwatqanliqini ashkarilap, mezkur tetqiqat türining xitay hökümitige chétishliq ikenliki we uninggha qatnishiwatqan 3 neper xitay tetqiqatchisining kimlikini élan qilghan. "Nyu-york waqti géziti" ning xewiride, bu tetqiqat türige qatnishiwatqan az dégende ikki neper xitay tetqiqatchisining gherbtiki bezi nopuzluq tetqiqat orunliri bilen hemkarliq munasiwetni barliqi tekitlinip, gérmaniye maks plank jem'iyiti bu tetqiqatchilarning birige 22 ming dollar yardem bergenliki, shundaqla yene bir xitay tetqiqatchining öz nöwitide yene gollandiye érsmus uniwérsitéti tébbiy merkizide wezipisi barliqini bildürgen.

Biz bu munasiwet bilen 3‏-dékabir küni gérmaniyediki maks plank jem'iyitige téléfon qilip, ularning Uyghur rayonida yüz bériwatqan hadisilerdin xewiri bar-yoqluqi, mezkur tetqiqat türini pul bilen teminligen-teminlimigenliki, shundaqla kishilik hoquq teshkilatlirining endishilirige qandaq inkas qayturidighanliqini sorighan iduq. Mezkur jem'iyetning bayanatchisi kristina bék shu küni so'allimizgha qayturghan yazma bayanatida, özlirining buningda jawabkarliqi barliqini ret qildi.

Bayanatta: "Biz elwette siz éytqan mutexessisler we kishilik hoquq teshkilatlirining endishilirini chüshinimiz. Lékin nyu-york waqti gézitining xewiridiki mesile pütünley xitay penler akadémiyesining maliye, memuriy we ‏exlaqiy jawabkarliqi astida élip bérilghan. Lékin maks plank jem'iyitining hemkarliq ishlirida özining exlaqi ölchemlirini qayta közdin kechürüshke éhtiyajliq yaki emeslikige kelsek, bizning prézidént orgnimizning exlaq kéngishige hazirqi mesile heqqide, bolupmu bezi organlar bilen bolghan hemkarliqini, shundaqla kelgüsidiki hemkarliq türliride sezgür sahelerni qandaq aydinglashturush, suyi'istémal xewpining qandaq aldini élish heqqide tekshürüsh élip bérishni telep qildi" déyilgen.

Maks plank jem'iyiti özining buningda jawabkarliqining barliqini ret qilghan bolsimu, lékin xitayning 2 milyondek musulman yighiwélish lagérlirigha qamalghan, milyonlighan Uyghurning DNA ewrishkisi toplinip, dunyadiki eng chong DNA ambiri qurulghan Uyghur rayonidek bir jayda, yüzligen Uyghurning qan ewrishkisining mezkur tetqiqat türige ishlitilishi mutexessislerde endishe qozghap, zor exlaqi so'allarni peyda qilmaqta. Mutexessislerning ilgiri sürüshiche, bu yerdiki eng halqiliq mesile qan ewrishkilirining qandaq élin'ghanliqi we bu tetqiqatning qandaq meqsetni chiqish qiliwatqanliqi iken. Xitay terep mezkur tetqiqatta özlirining xelq'ara ilmiy ölchemlerge emel qiliwatqanliqi, uningda ishlitiwatqan qan ewrishkisi tumshuqtiki yerlik ahalilerning raziliqi bilen élin'ghanliqini ilgiri sürsimu, lékin xelq'arada xitay insan ghol hüjeyrisini gumanliq ishlargha ishlitiwatdu, dégen qarashtiki mutexessis we pa'aliyetchilerning sani barghanséri köpeytmekte.

Amérikadiki massachuséttis téxnologiye institutining ghol hüjeyre tetqiqatchisi, doktor maysem mutellipowa ene shu mutexessislerning biridur. Uning ilgiri sürüshiche, xitayning Uyghur DNA ambiri qurushi gherezlik bolup, u héchqachan Uyghurlarning qan ewrishkisini ularning raziliqi bilen almaydiken.

Maysem mutellipowa 3‏-dékabir ziyaritimizni qobul qilip, mundaq dédi: "Ular hemmini élip boldi, ularning qolida hemme nerse bar. Ular Uyghurlarni esir éliwaldi. Hetta Uyghurlarning chet'eldiki uruq-tughqanlirining hemme uchuri ularning qolida. Ularning téléfon nomuri, turushluq orni, dégenlerning hemmisi. Emeliyette, bu hökümet héchnémige éhtiyajliq emes. Chünki, méning xelqimning hemme nersisi ularning qolida bar. Héchqandaq bir gherb döliti puqralarning DNA sini retlep, melum téxnikilarni tereqqiy qildurmaydu. Lékin peqet xitayla bizning xelqimizning DNA sini ishlitip kéliwatidu. Chünki, u Uyghurlarning DNA sini ishlitishte héch bir Uyghurning maqullighini almaydu. Lékin gherb döletliride héchkim bundaq qilalmaydu. Men shuninggha ishinimenki, xitay Uyghurlarning bu DNA si bilen oyniship, herqandaq bir téxnilogiyeni wujudqa chiqirishi, bu téxnologiye belkim Uyghurlargha qarshi ishlitilishi, dunyaning bashqa jaylirida ishlitishi mumkin."

Uning körsitishiche, kishilerning DNA si arqiliq ularning étnik kimliki we chiray turqini sizip chiqish tamamen mumkin iken. Maysem mutellipowa mundaq deydu: "Biz Uyghurlar, bir top süpitide minglarche yildin béri bir jayda yashap kelduq. Shunga, biz DNA we shuninggha oxshash minglighan, milyonlighan ortaq génlargha ige. Shunga, bizning Uyghurluqimizni ipadileydighan nurghun ortaq génlirimizning bolushi zor éhtimalliq. Biz génimizdiki bu ortaqliqlargha qarap, qedimde bizning ejdadlirimizning qeyerge baghlinidighanliqini qarar qilalaymiz. Bizde buninggha da'ir nurghun gén tipi bar. Mesilen, men özümning DNA ewrishkisini gén tetqiqat shirketlirige ewetip bersem, ular méning bashqa milletler bilen bolghan génitik alaqemni éytip béreleydu. Bu yerde biz Uyghurlarning hemmimizge ortaq bolghan bir snep génimizning bolush éhtimalliqi nahayiti yuqiri. Bu bizni bashqilardin ayrip turidighan alahidilik, mana bu ular érishmekchi bolghan nuqtidur."

Nöwette mutexessisler xitay hökümitining Uyghurlarni basturushigha qarap, bu téxnologiye xitayni uning "Uyghurlargha qarshi élip bériwatqan irqiy kemsitishi, shundaqla döletning bashqa her xil kemsitish qilmishlirini aqlishi we uni kücheytishini yéngi qoral bilen teminlishi mumkin, dep endishe qilmaqta. Doktor maysem mutellipowaning agahlandurushiche, shunga dunya xitayning Uyghur DNA sini qanunsiz ishlitishige qarap turmasliqi kérek iken.

Toluq bet