“5-May doppa bayrimi” muhajirettiki Uyghurlar arisida Uyghur kimlikining namayendisige aylanmaqta

Washin'gtondin muxbirimiz méhriban teyyarlidi
2024.05.05
doppa-bayrimi.jpg
Yettesu

Yéqinqi yillardin buyan dunyaning herqaysi jaylirida yashawatqan muhajirettiki Uyghurlar arisida her yili 5-ayning 5-küni, Uyghurlar a'ile boyiche yarishimliq Uyghur doppiliri we körkem Uyghur milliy kiyimlirini kiyip, “5-May doppa bayrimi” ni tebriklesh aditi omumyüzlük éqimgha aylanmaqta.

Dunyaning her qaysi jaylirida yashawatqan Uyghurlar 5-may künidiki “Uyghur doppa bayrimi” ni yillardin buyan tor arqiliq tebrikleshni omumlashturghan bolup, bu künde Uyghurlar her xil ijtima'iy taratqularda Uyghur medeniyitini namayan qilidighan pa'aliyetlerni ewj aldurup kelmekte. Bu yilmu féysbuk, instgram qatarliq ijtima'iy taratqularda tarqalghan uchurlarda “5-May doppa bayrimi” künide muhajirettiki Uyghurlarning doppa kiyip, Uyghur milliy kiyim en'enilirini namayan qilishqa chaqiriq qilin'ghan.

Amérikaning wérjiniye shitati fayirfakis shehiridiki “Méhriban anilar Uyghur ana til mektep” ning mudiri süreyye ablimit xanim, bu yil yekshenbe künige toghra kélidighan “5-May doppa bayrimi” ni kütüwélish pilani heqqide toxtaldi.

Uning bildürüshiche 5-may küni yekshenbilik derske kélidighan Uyghur oqughuchilar bilen ata-anilargha shu küni yarishimliq Uyghur doppiliri we Uyghurche milliy kiyimlirini kiyip derske kélish telep qilin'ghan.

Süreyye xanimning bildürüshiche 5-may, yeni yekshenbe küni chüshtin kéyin ana til mektipi jaylashqan “Uyghur merkizi” de “Uyghur bazar” küni ötküzülidiken. Pa'aliyette mezzilik Uyghur ta'amliri we Uyghur medeniyet buyumliri sétilidiken. Uning tekitlishiche, Uyghur baziri heqqidiki uqturushtimu jama'etning shu küni Uyghurche doppa we kiyimlirini kiyip kélishi telep qilin'ghan.

Uning bildürüshiche, “Méhriban anilar Uyghur ana til mektipi” qurulghan 7 yildin buyan, ular her yili dégüdek “5-May Uyghur doppa bayrimi” we “Noruz bayrimi” gha oxshash pa'aliyetlerni izchil ötküzüp kéliwatqan iken. Bu künlerde Uyghur doppilirini kiyip, Uyghurche yasinip, Uyghurche ussul oynighan yash-ösmürler, Uyghur kiyimlirining güzellikini namayan qilipla qalmastin, belki eng muhimi yash bir ewlad Uyghurlarda öz milliy kimlikidin pexirlinish tuyghusi peyda qilidiken.

 Ilgiri shinjang uniwérsitétida Uyghur folklori kespi boyiche magistirliq aspirantliqida oqughan we tetqiqat bilen shughullan'ghan, hazir amérikada yashawatqan méhri'ay memtéli xanimning bildürüshiche, doppa Uyghur kiyim medeniyitidiki eng muhim örneklerning biri bolup, Uyghurlar arisida bash kiyimlerning 50 tin artuq her xil shekildiki türliri bar iken. Uning bildürüshiche, Uyghur bash kiyimliri ichide Uyghur doppisi Uyghur milliy kimlikini eng roshen ipadileydighan bir belge iken. Uyghurlarning ana wetini sherqiy türkistandiki her qaysi bostanliqlar we oxshimighan yurtlarda Uyghurlarning bash kiyim we doppilirida roshen perqler mewjut bolup, bir kishining doppisigha qarapla u kishining qaysi yurtluq ikenlikini perez qilishqa bolidiken.

Méhri'ay memtili xanimning bildürüshiche, nöwette xitay hökümiti esheddiy xitay milletchiliki we atalmish “Jungxu'a medeniyiti” sepsetesini küchep teshwiq qilip, milliy medeniyiti intayin küchlük bolghan Uyghurlargha xitay medeniyitini zorlap téngip, Uyghur kimlikini yoqitishqa urunmaqta iken.

Méhri'ay memtili xanim, xitay hökümitining nöwette yolgha qoyuwatqan xitaylashturush Uyghur doppilirining örneklirini xitayche qilip özgertish yaki Uyghur sen'itini namayan qilidighan sen'et pirogrammilirida Uyghurlarning en'eniwi kiyimlirining ornigha qaysi milletke tewelikini bilgili bolmaydighan, ebjesh we xitaychilashturulghan sehne kiyimlirini bazargha séliwatqanliqini tekitlep ötti.

Méhri'ay memtili xanimning tekitlishiche, mana mushundaq shara'itta, muhajirettiki Uyghurlar “5-May doppa bayrimi” , shundaqla Uyghurlarning en'eniwi milliy bayramliri we diniy bayramlirida, doppa we Uyghurlarning özige xas milliy kiyimlirini kiyish arqiliq, Uyghurlarning milliy kimlikini namayan qilish we Uyghur medeniyitini qoghdash rohini namayan qilishi intayin zörür iken.

Shiwétsiyede yashaydighan Uyghur medeniyet tetqiqatchisi zulhayat ötkür xanim, Uyghurlarning bash kiyim medeniyiti heqqide mexsus tetqiqat élip barghan Uyghur tetqiqatchilirining biri. U, 2-may küni féysbukqa yollighan yazmisida doppining Uyghur milliy rohining namayendisi ikenlikini bildürgen. U özining “Seyyahlar izidin” namliq kitabidin neqil keltürüp, “Bügünki kündiki gümbez shekillik doppilar bolsun yaki qedimki zamandiki telpekler bolsun, hemmisila öre halette bolup, Uyghur rohi xuddi ashu öre doppilarning mezmut we tik qiyapitige oxshaydu. Doppining her bir tal talasida Uyghur xelqining iztirapliri bar, doppining jiyekliride ularning eqide-étiqadliri bar, doppining töpilik we nawalirida Uyghur xelqining muruwwetlik birliki bar” dep yazghan.

Melum bolushiche, “Uyghur doppa bayrimi” teshebbusi 2009-yili 5-ayda ürümchidiki bir türküm Uyghur ziyaliylirining teshebbusi bilen otturigha chiqqan. 2010-Yili ürümchidiki ottura mektep oqughuchilirining mektep da'irilirining bash kiyim kiymeslik buyruqigha naraziliq bildürüsh üchün, qiz-oghullar birdek doppa kiyip mektepke kélish herikiti yüz bergen idi. Xitay hökümiti Uyghurlargha xitay medeniyitini mejburiy téngip, Uyghur kimlikini yoqitishqa urunuwatqan bügünki künde, 5-may künidiki “Uyghur doppa bayrimi” muhajirettiki Uyghurlarning milliy kimlikini namayan qilish we Uyghur medeniyitini qoghdash rohining simwoligha aylanmaqta.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.