“Uyghur edebiyatidiki shé'iriyet toghrisida” dégen namdiki kitap istanbulda neshir qilindi

• Ixtiyariy muxbirimiz arslan
  2021-06-01

“Uyghur edebiyatidiki shé'iriyet toghrisida” namliq bu kitabqa Uyghur ediblirining milliy azadliq yolida élip barghan qelem we elem küreshliri, xelqni hörlükke chaqrip shé'ir yazghan sha'irlar we ularning shé'irliridin bir qisim ariyeler tallinip kirgüzülgen.

Bu kitabni hazir istanbulda yashawatqan proféssur sultan mexmut qeshqerli ependi neshirge teyyarlighan bolup, teklimakan Uyghur neshriyati neshir qilghan.

Bu kitap 9 bap 472 bettin terkip tapqan bolup, kitabning kirish qismida Uyghur edebiy tili we shé'iriyitining alahidilikliri, asasiy xususiyetliri, shé'irning tüzülüshi we türliri toghrisida chüshenche bérilgen. Shuning bilen birge kitabta yene sha'ir we shé'irning ehmiyiti, shundaqla xelqni hörlükke ündesh we küresh qilish yolida körsetken ijabiy tesiri hem roli toghrisida bayan bérilgen.

Biz bu kitab toghrisida pikir-qarashlirini élish üchün kitabning mu'ellipi proféssur sultan mexmut qeshqerli bilen söhbet élip barduq. U bu kitabni Uyghur yash shé'iriyet heweskarlirining paydilinishini közde tutup yazghanliqini bildürdi.

Bu kitapta Uyghur xelqining yéqinqi zaman sha'irliridin abduxaliq Uyghur, qutluq haji shewqi, abduqadir damollam, nimshéhit, abdurehim ötkür, lutipulla mutellip, abdul'eziz mexsum, turghun almas, ibrahim turdi qatarliq sha'irlarni we ularning xelqni qelem we elem bilen küresh qilishqa ündep yazghan bir qisim shé'irliridin ülge körsetken.

Sultan mexmut ependi Uyghur xelqining 20-esirde ötken jenggiwar sha'irlirining xelq bilen hemnepes we teqdirdash bolup, wetenning hörriyiti üchün nurghunlighan qurbanlarni bergenlikini tekitlidi.

Sultan mexmut qeshqerli Uyghur sha'ir we ediblirining xelqni küreshke chaqrip yazghan eserliri toghrisida toxtilip mundaq dédi: “Tarixqa nezer salidighan bolsaq, wetinimizni manju-xitay basqunchiliri bésiwalghandin kéyin talay ughul-qizlirimiz düshmen'ge qarshi wetenni qoghdash yolida öz janliridin kechti. Xelqimiz basqunchilargha qarshi küreshte qelem we elem kürishidin ibaret ikki ötkür qoral arqiliq jeng qildi. Qelem kürishi elem kürishige türtke we küchlük yardemchi süpitide xizmet qilghan bolsa, ediblirimiz, sha'irlirimiz wetenperwerlik toghriliq nurghun munewwer eserlerni yaritip xelqimizning zor derijide meniwi we rohi oyghinishqa türtke boldi. Yash ewladlarni küreshke dewet qildi. Xeliqni wetenni qutquzushqa chaqirdi.”

Mezkur kitabta merhum sha'ir abdul'eziz mexsumning xitay mustemlikchilirining sherqiy türkistanni bésiwélip zulum zindanigha aylandurup qoyghanliqini, xelqni éghir azab-oqubetke giriptar qilghanliqini ipadilep yazghan töwendiki shé'irini ülge qilip körsetken:

Köyüp hesret otida ah urup, yep qayghu-ghemlerni,

Kechürduq bashimizdin türlük derdu-elemlerni.

Weten, milletni shum basqunchilargha tartquzup qoyghach,

Chektuq xaru-zarliqta azab, zulmet-sitemlerni.