Uyghur élide xitayni maxtighan ereb döletliridin kelgen siyasiy partiyelerning rehberliri eyibleshke uchridi

Washin'gtondin muxbirimiz uyghar teyyarlidi
2024.04.02
ereb-doletliri-partiye-wekilliri-1024 Ereb döletlirining siyasiy partiyelirining tekshürüsh ömiki turpandiki kariz muzéyini ziyaret qiliwatqan körünüsh. 2024-Yili mart, turpan
ts.cn

Pelestin rehbiri yasir arafat qurghan fatax, yeni pelestin milliy azadliq herikiti inqilabi komitéti we pelestin xelq küresh fronti qatarliq ereb döletliri siyasiy partiyeliridin teshkillen'gen wekiller tekshürüsh ömiki Uyghur élige teklip qilin'ghan we mashingruy ularni ürümchide kütüwalghan. Mezkur wekiller Uyghur élide her millet xelqining bextiyar hayat ichide diniy étiqad erkinlikidin toluq behrimen boluwatqanliqini, amérika we bashqa gherb döletlirining shinjang siyasitini bahane qilip xitaygha qara chaplishining asasi yoqluqini ilgiri sürgen. Mutexessisler, ereb döletliridin kelgen siyasiy partiyelerning rehberlirini qattiq eyiblesh bilen bir waqitta, xitay hökümitining Uyghur élide yürgüzüwatqan irqiy qirghinchiliq jinayetlirini perdazlash, ereb we musulman döletlirini özige tartip ereb döletliride öz tesirini kéngeytish we idé'ologiye jehettin dunyani bölüsh meqsitide ereb döletliridin teshkillen'gen mezkur wekiller ömikini Uyghur éligha teklip qilghanliqini ilgiri sürmekte.

2023-Yili 6-ayning 13-küni pelestin prézidénti mehmud abbas xitayda ziyarette bolghanidi. U béyjingda shi jinping bilen söhbetleshkende, u “Hazir beziler kötürüp chiqqan ‛shinjang mesilisi‚ kishilik hoquq mesilisi bolmastin, belki térrorluqqa, ashqunluqqa we bölgünchilikke qarshi küresh mesilisidur. Pelestin hökümiti ‛shinjang mesilisi‚ ni bahane qilip, xitayning ichkiy ishlirigha arilishidighan qilmishlargha qet'iy qarshi turidu” dégen idi. Bu arqiliq mehmud abbas ochuq-ashkara xitayning “Irqi qirghinchiliq” siyasitini qollighanidi.

“Shinjang géziti” torining xewer qilishiche, 2024-yili 3-ayning 27-küni, Uyghur aptonom rayonluq partkom sékrétari ma shingruy, pelestin, misiri we süriye qatarliq ereb döletlirining siyasiy partiyelirining tekshürüsh ömikini ürümchide kütüwalghan we ular bilen söhbet ötküzgen.

Aptonom rayonluq partkomning sékrétari ma shingrüy ürümchide ereb döletliri partiye kadirliri tekshürüsh ömiki bilen körüshti. 2027-Yili 27-mart, ürümchi
Aptonom rayonluq partkomning sékrétari ma shingrüy ürümchide ereb döletliri partiye kadirliri tekshürüsh ömiki bilen körüshti. 2027-Yili 27-mart, ürümchi
chinaarabcf.org

Ma shingruy söhbette mundaq dégen: “Biz yéngi dewrde xitay kompartiyesining shinjangni bashqurush istratégiyesini pütünley, toghra we etrapliq yolgha qoyduq. Shinjang medeniyet bilen béyitilip, misli körülmigen tereqqiyatqa érishti. Shinjang rayonidiki weziyet inaq we muqim bolup, her qaysi milletlerning kishilik hoquqi toluq kapaletke ige qilin'ghan bolsimu, emma amérika we gherbtiki bir qisim küchler shinjang heqqide yalghan uchur tarqitiwatidu. Ularning meqsiti shinjang arqiliq xitayni cheklesh we kontrol qilishtur”.

Amérika islami munasiwetler kéngishi (Council on American Islamic relations) ning hökümet ishlirigha mes'ul diréktori robért mekkaw: (Robert McCaw) ereb döletliri siyasiy partiyelirining bu ziyaritini eyiblep mundaq dédi:

“Ereb döletliri siyasiy partiyeler wekilliri ömikining teshwiqat sayahitining meqsiti bolsa xitayning shinjangdiki Uyghur we bashqa türkiy musulmanlarni nishan qilghan irqiy qirghinchiliq we mejburiy emgek jinayitini aqlash. Amérika musulmanlar jem'iyiti amérika hökümitining xitayning Uyghur musulmanlirigha qarshi élip barghan depsendichilikige qarshi heriketke ötishini telep qilidu. Xitayning musulmanlargha we bashqa diniy az sanliqlargha qarshi élip barghan kishilik hoquq depsendichiliki we xitayning kishilik hoquq xatirisi kishini chöchütidu. Bu xelq'araliq siyasetning oyuni bolmasliqi kérek. Xitayning kishilik hoquq depsendichiliki körsitilip, jawabkarliqqa tartilishi kérek. Amérika islami munasiwetler kéngishi bolush süpitimiz bilen, shinjanggha ziyaretke barghan ereb rehberliri we musulman döletlirining wekilliri, ömekke bashchiliq qilghan we shinjangda yüz bériwatqan musulmanlargha séliniwatqan zulumni yoshurghan xitay hökümiti xadimlirining tesirige uchurmay, tesiri bolghan yerlik musulmanlar bilen biwasite sözlishishining muhim ikenlikini alahide tekitleymiz.”

Amérikadiki siyasiy analizchi, doktor andérs kor (Anders Corr) ereb döletliri siyasiy partiyeler wekilliri tekshürüsh ömiki körgen sehne we körünüshlerning hemmisining xitay hökümiti teripidin alahide tallan'ghanliqi we meqsetlik orunlashturulghanliqini alahide tilgha aldi. U mundaq dédi:

“Démekchimenki, shinjangda hökümet shinjanggha kelgen wekiller ömikining némilerni köridighanliqini we némini körmeydighanliqini kontrol qilidu. Hökümet ussulchi we naxshichi artislar ömikini teklip qilip oyun quyup béridu. Ular chalghu chélip yalghandin külümsirep naxsha éytip usul oynaydu. Éniqki, hökümet heqiqiy Uyghur musulman diniy ölimalarni Uyghurlarning ehwalini sözleshke teklip qilmaydu. Emeliyet shundaq emesmu? oyun qoyghan kishiler, sehne we körünüshlerning hemmisi alahide tallan'ghan we meqsetlik orunlashturulghan. Yeni shinjanggha kelgen wekiller heqiqiy shinjangni emes hökümet körsetken shinjangni köridu”.

Pelestin mesilisi otturigha chiqqandin buyan xitay izchil türde pelestinni qollap kelgen bolup, bu hal yéqinqi mezgillerde xitayning ottura sherq rayoni we bashqa ereb döletlirige singip kirishige egiship küchiyishke qarap yüzlen'gen. Xitayning öz tesirini ottura sherq we bashqa ereb döletliride kéngeytish urunushi hazir eng yuqiri pellige chiqiwatqan bolup, bu hal ularni amérika bilen put tépishishidiki yene bir wasite, dep qariliwatqanliqi melum.

Uyghur kishilik hoquq qurulushining tetqiqatchisi, doktor hénrik shajiwsk (Henryk Szadziewski) xitayning ereb döletliri we rayonidiki siyasiy partiyelerdin teshkillen'gen bu ömekning Uyghur éli ziyaritige jiddiy inkas qayturup ma shingruyning sözige reddiye berdi. U mundaq dédi:

“Ularning amérika we bashqa gherb döletliri yalghan uchur tarqitiwatidu dégini toghra emes. Éniq qilip éytqanda, birleshken döletler teshkilati Uyghurlarning ehwalini etrapliq tekshürüsh arqiliq bir doklat élan qildi. Doklatta xitay hökümitining Uyghurlargha qarshi insaniyetke qarshi jinayet shekillendürgen bolushi mumkinliki otturigha qoyuldi. Xitay hökümiti özining jinayitini aqlash, ötküzgen jinayitige qarimastin özining qilghanlirini heqliq qilip körsitish we dunyani idé'ologiye asasida bolush meqsitide bu wekiller ömikini Uyghur élige teklip qildi. Yene kélip, bu uchurlar peqet bir hökümet emeldaridin kelgen. Biz némishqa öz dölitining ehwali heqqide da'im yalghan sözleydighanliqi dawamliq ispatlan'ghan hökümetke ishinishimiz? bu toghruluq köp höjjetler bar. Bu höjjetlerni köpligen döletlerdin nurghun kishiler teminligen. Eng az dégendimu Uyghur rayonida insanlar xitay hökümitining bashqurushidin razi emes, xitay hökümitige qarshi köpligen erz-shikayetliri bar.”

Xitayning ereb döletliri we rayonidiki siyasiy partiyelerdin teshkillen'gen bu ömekni teklip qilip Uyghur élige ziyaretke bérishqa orunlashturushining meqsiti nahayiti éniq bolup, “Shinjang géziti” ning xewiride bu nuqta roshen gewdilen'gen؛ ma shingruy ömek ezaliri bilen söhbet ötküzgende ulargha mundaq dégen: “Bu ömektikilerning ziyaret we ékiskursiyeliri dawamida shinjangning ehwalini choqum téximu etrapliq we chongqur chüshinip, xelq'ara jem'iyetke tinch-inaq, hayatiy küchke tolghan güzel shinjang hékayisini sözlep bérishini qarshi alimiz”.

Xewerde ilgiri sürülüshiche, bu qétim ziyaretke kelgen ereb döletliri siyasiy partiyeler wekilliri tushmutushtin söz qilghan. Ular sözliride xitay kompartiyesining “Shinjangda iqtisadiy tereqqiyatta mislisiz ilgirileshlerni qolgha keltürgenlikini, her millet xelqi bextiyar hayat ichide diniy étiqad erkinlikidin toluq behrimen boluwatqanliqini, amérika we bashqa gherb döletlirining shinjang siyasitini bahane qilip xitaygha qara chaplishining asasi yoqluqini, qaytqanda özlirining choqum shinjangning emeliy ehwalini we xitayning shinjang siyasitini keng teshwiq qilidighanliqini” bildürgen.

Mezkur xewerge asaslan'ghanda, bu qétim ziyaretke kelgen ereb döletliri siyasiy partiyeler wekiller tekshürüsh ömikining bashliqi, fatax, yeni pelestin milliy azadliq herikiti inqilabi komitéti ezasi bassam zakarni, süriyening sabiq memuriy tereqqiyat we dölet ishliri ministiri, süriye kommunistik partiyesi siyasiy byurosining ezasi abdulla xélil, liwan sotsiyal tereqqiyperwerler partiyesining mu'awin re'isi hebibe o'én, misir kommunistik partiyesi merkiziy komitétining ezasi se'id abdulla zayir, pelestin xelq küresh fronti siyasiy byurosining bash katipi muhemmet alush qatarliqlarmu söz qilghan. Fatax inqilabiy komitéti bir siyasiy partiye bolush süpiti bilen, mötidil sotsiyalizmni teshwiq qilghanliqi bilinmekte.

Amérika kato institutining tetqiqatchisi mustafa aqyol (Mustafa Akyol) xitayning ereb döletliri we rayonidiki siyasiy partiyelerdin teshkillen'gen bu ömekni teklip qilip Uyghur élige ziyaretke bérishqa orunlashturushining meqset we nishani heqqide söz qilip mundaq dédi:

“Xitay Uyghurlargha pewqul'adde ziyankeshlik qiliwatidu. Xitay bir tereptin, irqiy qirghinchiliq we Uyghurlarni basturush siyasitini orunluq qilip körsitish, yeni köz boyash. Yene bir tereptin irqi qirghinchiliqqa qarshi dunyada peyda qilidighan inkasni eng töwen chekke chüshürüsh üchün da'im teshwiqat qiliwatidu. Bu, xitayning bir taktikisi. Xitay bu toghruluq köp tirishiwatidu. Ereb döletliridiki solchi heriketler sherq döletliridin bolghan rusiye we xitaygha bek hésdashliq qilidu. Gherbke bolghan naraziliqi künséri küchiyiwatidu. Buni melum derijide chüshinishke bolidu, yeni bu pelestin mesilisidin kélip chiqqan. Emma bu ularni heqiqetni körmeydighan qarighu qilmasliqi kérek. Ularning gherb döletliri bilen bolghan pikir ixtilapi we gherbke bolghan naraziliq inkasliri ularni xitaygha ashiq qilmasliqi kérek. Xitay bu yochuqlardin paydiliniwatidu. Xitay burundin tartip türkiyediki marksizmchi, solchi heriket we guruppilarni öz menpe'eti üchün ishlitip kelgen. Bular türkiyediki maw zédung terepdarliridur. Mesilen, türkiyediki doghu pirinchek (Doğu Perinçek) we uning partiyesi uzun yillardin buyan xitayning teshwiqatini qiliwatidu. Éniqki, xitay ereb dunyasidiki bu sol heriketler bilen alaqiliship, ularni özining teshwiqati süpitide ishlitishni oylawatidu. Ereb dunyasi eslide xitayning tesirige uchrimasliqi kérek.”

Amérikadiki tunggan analizchi ma jü (马聚) ependining bildürüshiche, xitayning bu xil diplomatiye siyasitidin paydilinip amérika we gherb döletliri bilen qoyuq alaqisi bolghan ereb döletlirini amérikadin ayrish we özige tartishni meqset qilghanliqini ilgiri sürdi. U mundaq dédi:

“Ma shingruyning ereb dunyasi bilen bolghan bu alaqisi we ereb dunyasidin kelgen wekiller bilen körüshkende sözligen nutuqliri emeliyette xitay kommunistik partiyesining yéngi diplomatiye yoli, yeni shi jinpingning yéngi diplomatik siyasiti. Bu, ma shingruyning bu yéngi diplomatik siyasetke egiship uni ijra qiliwatqanliqini bildüridu. U, bu xil diplomatik siyasitidin paydilinip dunyadiki amérika we gherb döletliri bilen alaqisi bolghan döletlerni, bolupmu ereb döletlirini amérikadin ayrish we özige tartishni meqset qilghan. Bu usul arqiliq ortaq tonush hasil qilish. Pelestin we aljiriye qatarliq döletlerning gherb mustemlikichilik astida yashighan azabliq tarixi jeryani bar. Bu yerde bu wekiller oylap baqmighan bir muhim nerse bar. U bolsimu xitay emeliyette Uyghurlarning wetinini mustemlike qiliwaldi. Xitay buni yoshuruwatidu. Bu, ular üchün muhim emes. Ular üchün eng muhim bolghini amérika we gherbke qarshi turush üchün yol tépishtur.”

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.