Görüge éliniwatqan Uyghurlar we xitayning Uyghur siyasiti

Muxbirimiz eziz
2020-11-11
Share
lager-tanamq-tarqitish.jpg "Terbiyelesh lagéri" diki "Oqughuchilar" yataqning ishikining töshükidin qachisigha qoyup bergen tamaqni yémekte. 2018-Yili öktebir. (Orni éniq emes)
Oqurmen Teminligen

Muhajirettiki Uyghurlargha ötken birnechche yilda melum bolushqa bashlighan minglighan kishining bir kéchidila iz-déreksiz ghayip bolup kétishi ularni lagérgha baghlap tesewwur qilishqa mejburlap kéliwatqan hadisilerning biridur. Bolupmu bu kishiler arisida kishilerge bekrek bilin'gen weqeler chet'ellerdiki bir qisim aktiplarning uruq-tughqanliri özlirimu héchnersidin xewersiz halda görü obyékti bolup qélish hemde xitay hökümitining bu tutqunlarni chet'ellerdiki özlirige qarshi chuqanlarni jimiqturush wastisigha aylandurush urunushi boldi. Xitay hökümiti qolliniwatqan bu xildiki "Bir jemetning barche ezalirini bir-birige chétip jazagha tartish" usulini tarixshunaslar buningdin ikki ming yillar ilgirila xitayda alliqachan sistémiliq shekil élip bolghan, dep qaraydighanliqi melum. "Yehudiylar zor qirghinchiliqi muzéyi" ning bu heqtiki eng yéngi doklatida muhajirettiki bir qisim Uyghur aktiplirining biwaste kechürmishliri merkez qilin'ghan halda xitay hökümitining nöwette ashu insanlarning biwaste uruq-tughqanlirini görüge éliwélish arqiliq öz meqsitige yétishke urunmaqchi boluwatqanliqi janliq bayan qilindi.

Doklatta alahide tilgha élin'ghan Uyghur pa'aliyetchilerning biri "Uyghur herikiti" teshkilatining re'isi roshen ‍abbas bolup, uning bu jehette béshigha kelgen soruqchiliqlar hedisi gülshen abbasning amérikadiki tughqan yoqlash sepiridin kéyin bashlan'ghan. Doklatta éytilishche, ürümchide uzun yil doxturluq qilip pénsiyege chiqqan, shuningdek nurghun késellerni ölüm aghzidin qutuldurghan gülshen abbas emdilikte özini qutuldurghidek kishilerning qalmighanliqigha, chünki xitay hökümitining ghayet zor lagér sistémisi alliqachan milyonlarche Uyghur bilen liq tolghanliqigha shahid bolghan. Bolupmu gülshen abbasning tutqun qilinishi roshen abbas washin'gton shehiridiki "Xudson aqillar merkizi" de Uyghurlarning nöwettiki ehwali heqqide doklat bergendin kéyinla yüz bergen bolghachqa roshen abbas buni tipik bolghan "Görüge élish" dep qaraydu. Yene kélip eyni waqitta amérikada tughqanliri bilen didarlashqan gülshen abbas qaytish sepirige teyyarliq qiliwatqanda Uyghur diyaridiki weziyetning burunqigha oxshimay qéliwatqanliqi melum bolghan. Emma u tughqanlirining qélip qélish heqqidiki teklipini ret qilip: "Men héchqandaq siyasiy ishlargha arilashqan kishi emes. Men qaytip ata-anamning tupraq béshini yoqlap turmisam bolmaydu" dégen. Emma buning axirqi judaliq bolup qélishini héchkimmu oylimighan. Bu heqtiki ziyaritimizni qobul qilghanda roshen abbas bu heqte toxtilip, héchqachan siyasiy ishlargha yéqin kélip baqmighan hedisining paji'esidin nöwette Uyghurlar duch kéliwatqan zor tutqunning "Siyasiy" Uyghurni emes, barliq uqumushluq Uyghurni nishan qilghan, dep qaraydighanliqini bildürdi.

Doklatta körsitilishiche, bu xildiki qismetke uchrighan Uyghur aktiplirining yene biri hörmetke sazawer Uyghur ziyalisi, uzun yilliq zhurnalist qurban mamut ependining amérikadiki oghli behram sintash iken. Qurban mamutmu 2017-yili amérika sepiridin qaytip uzun ötmey ghayip bolghan. 2020-Yiligha kelgende uning lagérda ikenliki aydinglashqan. Iz-déreksiz ghayip bolghan bir insanning nede ikenlikini bilishkila üch yil ketken. Behramning özi gerche eyni waqitta aktip siyasiy pa'aliyetchi bolmisimu, uning 2009-yili washin'gton shehiridiki Uyghur jama'itining "5-Iyul ürümchi qirghinchiliqini eyiblesh namayishi" da "Sherqiy türkistan bayriqi" ni kötürgen halda septin orun élishi seweblik xitay saqchiliri uning ürümchidiki ata-anisini izdep barghan. A'ile söhbitide ularning oghlini "Obdanraq bashqurup qoyushi, bolmisa buning aqiwiti yaxshi bolmaydighanliqi" alahide eskertilgen. Ene shuningdin kéyin behram uruq-tughqanlirining amanliqi üchün waqtinche "Siyasiy" dep qarilidighan ishlardin özini tartqan. Emma bu xil özini tartish yenila dadisi qurban mamutning lagérgha qamilishini tosup qalalmighan. Qurban mamutningmu "Men héchqandaq qanun'gha xilap ish qilghinim yoq" dep amérikada qélip qélish heqqidiki tekliplerni ret qilip ürümchige qaytishi buning emeliyette aqköngüllerche bir qarar bolghanliqini ispatlighan. Ene shuningdin kéyin behram dadisining qismitini, shuningdek bu xildiki paji'ege duch kéliwatqan, emma awazini chiqiralmaywatqan minglighan Uyghurning awazini anglitish üchün otturigha chüshken. Lékin hazirghiche u dadisining zadi qeyerde ikenlikini bilishke imkan tapalmighan. Bu xildiki lagérgha qamalghan kishilerning nedilikinimu bilgili bolmasliqtek ré'alliqni tekitligen roshen ‍abbas "Mushuning özila Uyghurlar duch kéliwatqan paji'ening qaysi derijige barghanliqini körsitidu" dep qaraydighanliqini bildüridu.

Doklatta bayan qilinishiche, xitay hökümitining muhajirettiki Uyghurlarning uruq-tughqanlirini görüge éliwélishi yalghuz yashinip qalghan yaki pénsiyege chiqqan kishiler bilenla cheklinip qalmighan. On nechche yildin buyan erkin asiya radiyosida ishlep kéliwatqan memetjan jümening ata-anisi 2017-yilining otturiliri uninggha iniliri exmetjan we abduqadirgha téléfon qilmasliqini, muhim gepler bolsa özlirigila dep qoysa bolidighanliqini éytqan. Aridin bir mezgil ötkendin kéyin u andin inilirining lagérda ikenlikini hés qilip yetken. Emma birsi ottura mektepte oqutquchiliq qiliwatqan, yene biri ün-sin shirkiti échip edebiy eserlerni terjime qilish bilen meshghul boluwatqan inilirining bu qétimmu ilgiriki waqitlarda qisqa muddet tutqun qilin'ghan'gha oxshash bir mezgildin kéyin qoyup bérilishini kütken bolsimu, bu qétimqisining bekla uzun muddetlik tutqun ikenlikini, bu jeryanda ularning éghir jismaniy qiynaqqa duch kelgenlikini bashqa yollardin anglighan. Emma umu muhajirettiki bashqa minglighan Uyghurlargha oxshash inilirining lagérda ikenlikini bilsimu qaysi lagérda ikenlikini, ularning hayat yaki emeslikini bilmeydiken. Emma uning qarishiche, xitay hökümitining bu xil usullar arqiliq chet'ellerdiki Uyghurlarning uruq-tughqanlirini görüge éliwélishi bilen Uyghurlarning awazini öchürüwétish urunushi emelge ashmaydiken.

Bu jehette roshen abbasmu oxshash qarashta. Uningche xitay hökümitining ""21-Esirdiki qirghinchiliq" dep eyibliniwatqan bu qebih qilmishlirini pash qilish-qilmasliq héchqachan muhajirettiki Uyghurlarning wetendiki uruq-tughqanlirining "Siyasiy jehette bixeter" bolushining kapaliti emes iken. Chünki xitay hökümitining nöwettiki Uyghurlarni basturush herikiti melum sandiki melum Uyghurlargha qaritilghan bolmastin, hazir pütkül Uyghur millitini nishan qilmaqta iken.

Muhajirettiki Uyghurlardin meyli "Siyasiy" sahe bilen alaqidar bolghanliri bolsun yaki "Siyasiy" din yiraq bolghanliri bolsun hemmisila hazir iz-déreksiz ghayip bolghan uruq-tughqanlirining axirqi teqdirining qandaq bolidighanliqini teshwish ichide kütmektiken. Shundaqla téximu köp kishilerning bu zulumni ashkarilash sépige qoshulushini ümid qilmaqtiken. Chünki "Emdi qaytilanmaydu" dégen tarixiy wedining 21-esirde yéngiwashtin tekrarlinishi emdiki weziyettimu bu zulumlar heqqide sada chiqmisa u halda axirqi sadaning "Pushayman" ibarisi bilen tügellinishi muqerrer iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet